Chr. Huygens | < Oeuvres V >

Pen , bloemkool , wagen , kleuren , valtijd , kijkers , toverlantaarn

Parels uit brieven 1664

Oeuvres Complètes V, 1664-65


No 1207.

Christiaan Huygens aan Lodewijk Huygens

Parijs, 18 januari 1664.

[ 19 ]
. . .
    J'escris tout cecy avec une plume de verre, qui est une nouvelle invention et fort commode, par ce que la pointe de ces plumes ne s'use point, que l'encre ne les gaste pas, et qu'elles escrivent a tous sens, ce qui est encore fort propre pour desseigner. Je tascheray de vous en faire avoir par quelque occasion. 		  . . .
    Ik schrijf dit alles met een pen van glas, een nieuwe uitvinding en zeer gemakkelijk, omdat de punt van deze pennen niet slijt, de inkt niet bederft, en ze schrijven in elke richting, wat ook heel geschikt is voor tekenen. Ik zal trachten je bij gelegenheid er wat van te doen toekomen.


No 1224.

Christiaan Huygens aan Lodewijk Huygens

Parijs, 4 april 1664.

[ 53 ]
. . .
    Je vous prie de m'envoier par le premier ordinaire de la greine de choux de toute sorte, Savoykool, Blomcool, rodekool et s'il y en a d'autres encore. La cousine Zuerius (a qui je vous prie de faire mes baisemains) scaura vous les indiquer. C'est pour une de mes bonnes amies, c'est pourquoy je ne voudrois pas que vous l'oubliassiez. 		  . . .
    Ik verzoek je mij met de eerste post te sturen zaad van allerlei soorten kool, savoyekool, bloemkool, rode kool en wat er nog meer is. Nicht Suerius [<] (aan wie ik je verzoek mijn groeten over te brengen) zal ze je kunnen aanwijzen. Het is voor één van mijn goede vriendinnen, daarom zou ik niet willen dat je het vergeet.


[ 61 ]
No 1229.

Christiaan Huygens aan G. Silvius

Parijs, 27 april 1664.

. . . cette voiture . . . pour en pouvoir parler de propre experience, j'ay estè ces jours passez avec l'Inventeur à 4 lieues d'icy a un village qu'on appelle Malnou, luy estant dans la machine en allant et moy en revenant, et galoppants tousjours, de sorte que sans le retardement qu'apportoit le passage de la Marne, nous contions d'avoir fait ce chemin en une heure de temps et fort commodement, a moitiè chemin nous changeames de cheval, et je remarquay que le dernier que j'eus, faisoit aller la chaise plus doucement que l'autre, qui galoppoit fort rudement. de sorte qu'il y a quelque difference en cela, mais toutefois quelques rudes qu'ils soient, l'on ne laisse pas d'estre encore fort a son aise. Sur tout la seurtè ou l'on est de ne pouvoir verser est belle et considerable, car aux mesmes endroits ou nous avions estè fort pres de tomber avec le carosse il n'y en avoit pas la moindre apparence pour la machine. Et il est constant que dans de chemins rabotteux et sur le pavè elle est incomparablement plus douce que les meilleurs carosses. J'eus le plaisir d'en rencontrer quelques uns a 6 chevaux sur le chemin de Vincennes, que je passay facilement et les laissay bien loin derriere. . . .   . . . deze wagen [>] . . . omdat ik er uit eigen ervaring over kan spreken, ik ben onlangs met de Uitvinder*) naar een dorp geweest op 4 mijl van hier, dat men Malnou noemt, en daarbij was hij op de heenweg in de 'machine' en ik op de terugweg, en steeds in galop, zodat we rekenden, zonder de vertraging die de oversteek van de Marne bracht, deze weg afgelegd te hebben in een uur tijd en zeer gerieflijk. Halverwege wisselden we van paard, en ik merkte op dat het laatste dat ik had de stoel rustiger deed gaan dan het andere, dat zeer ruw galoppeerde; zodat daarin enig verschil is, maar hoe ruw ze ook zijn, men blijft toch nog zeer op zijn gemak. Vooral de veiligheid waarin men is om niet omgeworpen te kunnen worden is mooi en van belang, want op dezelfde plaatsen waar we met de karos er zeer dichtbij geweest waren om te vallen, was er met de 'machine' geen schijn van kans op. En het staat vast dat het op hobbelige wegen en op plaveisel onvergelijkelijk veel rustiger is dan de beste karossen. Ik had het genoegen er enkele met 6 paarden aan te treffen op de weg naar Vincennes, die ik gemakkelijk passeerde en heel ver achter me liet. . . .
*)  Artus Gouffier, hertog van Roannes [<].
[ Een zekere de la Grugere wordt genoemd als uitvinder (^) en het privilege was in handen van Pierre de Perrien, markies van Crenan (een kennis van Gouffier) (^) die op 26 juli een brief met veel details aan Huygens stuurde.
Zie ook:  P. Jansen, 'Une tractation commerciale au XVIIe siècle', in Revue d'histoire des sciences et de leurs applications, 4 (1951) 173-176 en Jean-François Gauvin, Habits of knowledge (2008) 260-280.]
sjees
[ Huygens tekende enkele malen zo'n 'chaise' of sjees (rechts: XXII, 203, 1665?).
Die van Crenan had waarschijnlijk langere bomen (p. 7: veel ruimte nodig bij het keren), vgl. de eerste tekening van 6 aug. 1666.]   [>]

[ Gebruik als postwagen wordt door Christiaan genoemd op 9 dec. 1663,
aan Moray: IV, 461 en al eerder (6 dec.) door Susanna Huygens:]
maer wat heerlijcker inventie is dat. de courir la Poste en Chaise. ick wou dat m'en die practijck hier te Lande oock in 't werck stelde, ick vloog te post het heele Landt door. maer schrijf mij toch eens of m'en Elck alleen sit of met sijn beijen, anders dunckt mij sou de wechg vrij wat lang vallen als m'en niet te praeten sou hebben.


[ 107 ]
No 1253.

Christiaan Huygens aan R. Moray

Den Haag, 29 augustus 1664.

    Il y a 8 jours qu'on m'apporta en mon hermitage a une lieue d'icy deux livres de vostre part et une lettre du 5e de ce mois. . . .       8 dagen geleden bracht men mij in mijn kluizenaarswoning*) op een mijl van hier twee boeken van u afkomstig en een brief van de 5e van deze maand. . . .
    Je n'ay pas encore regardè attentivement le livre des Epoches du Roy Indien, en ayant estè detournè par le livre des Couleurs de Monsieur Boile, que je receus en meme temps. . . . A ce qu'il a remarquè de la couleur que fait paroitre l'eau quand elle est extremement mince, comme dans les bulles que font les enfans, il y a à adjouter une experience dont je croy vous avoir parlè, qui est de deux petits morceaux de verre d'un miroir plat, qui estant fortement pressez l'un contre l'autre soit qu'il y ait de l'eau entre deux ou rien que l'air, font veoir toutes les couleurs de l'Iris. . . .       Ik heb nog niet met aandacht het boek der Epochen van de Indische koning°) bekeken, ervan afgehouden door het het boek over Kleuren van meneer Boyle, dat ik tegelijkertijd ontving. . . . Bij wat hij opmerkt over de kleur die water doet verschijnen wanneer het uiterst dun is, zoals in de bellen die kinderen maken #), is een ondervinding toe te voegen waarover ik naar ik meen met u gesproken heb, namelijk die van twee stukjes glas van een platte spiegel die, sterk tegen elkaar gedrukt, of er nu water tussen zit of alleen lucht, alle kleuren van de regenboog laten zien. . . .
Hanneman, zeepbellen *)  Hofwijck dichtbij Voorburg, het buiten van vader Constantijn Huygens. Hij was ernaar uitgeweken wegens de pest.

°)  Ulugh Beg of Ulug Bey.


[ #)  Twee jongens die bellen blazen zijn te zien op een schilderij van Adriaen Hanneman, ca. 1630.  In 1692 noteerde Huygens de kleuren van een zeepbel die 40 minuten heel bleef.]


[ 108-9 ]
. . .
    J'attens tousjours la description de la machine de Monsieur Hook, et cependant il m'en est venu une en la fantaisie pour le mesme usage, dont voicy la figure.
ABCDEFGS est une planche dont la partie DEFG est coupée. le pendule est HK que je prendray fort petit environ d'un pouce pour marquer les 1/6 d'une seconde. le plomb de ce pendule H est traversée d'un stile ou eguille.
ML est une raye de papier ou parchemin qu'il faut concevoir longue de 3 ou 4 pieds et a la quelle est attachee en bas la cheville MP, qui passe librement a travers du plomb O, et en bas aboutit a un petit plomb P. 		toestel voor valproef . . .
    Ik verwacht nog altijd de beschrijving van het toestel van meneer Hooke, en toch is er één voor hetzelfde gebruik in mijn fantasie opgekomen, zie figuur*).
ABCDEFGS is een plank waarvan het deel DEFG is uitgesneden. De slinger is HK, die ik zeer klein zal nemen van ongeveer een duim om 1/6 van een seconde aan te geven. Door het lood H van deze slinger gaat een stift of naald.
ML is een strook papier of perkament die men zich 3 of 4 voet lang moet voorstellen en waaraan onderaan de pin MP is vastgemaakt, die vrij door het lood O heen gaat, en onderaan eindigt in een loodje P.
On lache en mesme temps le plomb O, et celuy du pendule H, en coupant un filet attachè a tous les deux, et lors que O est tombè jusqu'en P, que l'on met si bas qu'on veut, il attire vers en bas la raye du papier ML; qui en passant recevra d'un costè ou d'autre une marque de l'eguille qui perce le pendule H, la quelle il faut noircir pour cela. Et ainsi l'on scaura precisement par combien d'espace aura descendu le plomb O dans un certain temps, connu par le nombre de vibrations du pendule HK. . . .       Men laat tegelijkertijd het lood O, en dat van de slinger H, los door een draadje door te knippen dat aan beide vastzit, en als O valt tot P, die men zo laag zet als men wil, trekt hij de strook papier ML omlaag; die aan de ene of de andere kant onder het gaan een merk moet krijgen van de naald die de slinger H doorboort, en deze moet daartoe gezwart worden. En zo zal men precies weten over welke afstand het lood O omlaag gegaan is in een bepaalde tijd, bekend door het aantal slingeringen van HK. . . .
[ *)  Vgl. de figuren in XVII, p. 282-3.]



[ 141 ]
No 1270.

R. Hooke aan R. Moray

4 november 1664. *)

Machine pour mesurer la vistesse des Corps descendants.   Toestel voor het meten van de snelheid van vallende lichamen.

    A. une rouë de bois à l'essieu de laquelle est fixé le bout de la pendule BC, laquelle bat les demisecondes.
    DE. un Ressort fixé en D et ayant à E une pointe capable d'arrester le mouvement de la rouë et de la pendule lors que le Ressort est lasché, ou libre.
    FG un morceau de bois qui tourne sur un pivot à G. ayant un trou au bout F pour y attacher par une petite chorde, le corps dont on veut mesurer la vistesse, en descendant, et ayant en E une dent pour bander le ressort.
toestel voor valproef
    A is een houten wiel, aan de as waarvan het eind van de slinger BC is vastgemaakt, die halve seconden slaat.
    DE is een veer, vastgezet in D en met bij E een spitse punt die de beweging van het wiel en van de slinger kan stilzetten wanneer de veer losgelaten wordt, of vrij is.
    FG is een stuk hout dat draait om een spil bij G, met een gat aan het einde F om er met een draadje het lichaam aan vast te maken, waarvan men de snelheid bij het vallen wil meten, en met bij E een tand om de veer te spannen.
    La balle de plomb (par exemple) estant attachee en F par une chorde ou ficelle de la longueur requise, on prend la balle et le bout de la pendule et on les tient a la Hauteur qu'il faut, et puis laschant la balle et la pendule ensemble on comte les vibrations jusqu'a ce que la balle estant au bout de la chorde en bas, la chorde en tirant le bois F lasche le ressort qui donnant sur le bord de la Rouë l'arreste tout court dans l'instant. Et la limbe de la rouë estant divisée en sorte qu'on y peut compter les minutes troisiesmes selin les marques et les nombres qui y sont appliquez, on scait en combien de minutes secondes et troisiesmes la balle aura descendu. . . .       Als de loden kogel (bij voorbeeld) met een draad of touwtje van de vereiste lengte aan F is vastgemaakt, neemt men de kogel en het eind van de slinger en houdt ze op de juiste hoogte, en dan laat men de kogel en de slinger beide los en telt de slingeringen totdat de kogel aan het eind van de draad beneden is, en de draad door aan het hout F te trekken de veer loslaat, die op de rand van het wiel komt en het in een ogenblik stilzet. En daar de rand van het wiel zodanig verdeeld is dat men daarop zestigste delen van een seconde kan tellen volgens de erop aangegeven strepen en getallen, weet men in hoeveel seconden en delen ervan de kogel is gevallen. . . .
*)  Aanhangsel II bij No. 1268. Deze kopie is van R. Moray.




No 1274.

Christiaan Huygens aan R. Moray

21 november 1664.
[ 150 ]
. . .
    La machine pour la refraction des liqueurs de Monsieur Hook . . .
    L'autre machine pour mesurer le temps des cheutes est aussi fort ingenieuse, mais je voy quelques divisions sur le cercle attachè au pendule, les quelles je voudrois bien scavoir comment elles sont prises; car je croiois les scavoir seul jusqu'icy. cependant sans les avoir au juste la machine n'est pas complette, et remarquez encore que pour les avoir il faut presupposer la proportion certaine de l'accroissement des vitesses la quelle l'on veut chercher ou examiner par cette machine; ce qui n'est pas ainsi dans la miene. . . . 		  . . .
    Het toestel voor de lichtbreking van vloeistoffen van meneer Hooke [fig.] . . .
    Het andere toestel om valtijden te meten is ook zeer vernuftig, maar ik zie enkele verdelingen op de cirkel die aan de slinger vastzit, waarvan ik wel zou willen weten hoe ze genomen zijn; want ik dacht tot nu toe de enige te zijn die ze kent. Zonder ze precies te weten is het toestel echter niet compleet, en merkt u nog op dat om ze te krijgen het nodig is te vooronderstellen de vaste verhouding van de groei der snelheden, die men met dit toestel wil achterhalen of onderzoeken; wat niet zo is in het mijne [<]. . . .



[ IV, 266 ]
No 1078.

P. Petit aan Christiaan Huygens

28 november 1664*).

    Je vous aurois plustot fait response sans que Jattendois que ljmpression qu'on fait de mon escrit sur la jonction des mers fust paracheve pour vous en envoyer un Exemplaire en mesme temps, mais puis quon ne m'en a point encores envoyé & que je ne scay quand il sera achevé djmprimer Je ne differeray plus a vous escrire et premierement des lunettes de Campani dont Je voys bien que Monsieur vostre pere vous a dit plus de merveilles quil ny en a. . . .       Ik zou u eerder antwoord hebben gegeven als ik niet had gewacht op voltooiing van het drukken dat men doet van mijn geschrift°) over de verbinding van de zeeën, om u tegelijk een exemplaar te sturen, maar daar men mij er nog niets van heeft gestuurd en ik niet weet wanneer het gedrukt zal zijn zal ik het niet meer uitstellen u te schrijven, en ten eerste over de kijkers van Campani waarvan ik wel zie dat meneer uw vader u meer wonderen verteld heeft dan er zijn. . . .
[ *)  Niet 1662 zoals aangegeven in deel IV.  Zie XIII, 601 (noot 7) en brieven van Huygens: V, 129 en 161.]
°)  Advis et Sentiments ... sur la jonction des mers Océane et Méditerranée par les rivières d'Aude et Garonne [1665?].

[ IV, 268 ]
    Pour ce qui est maintenant du travail au tour dont vous me demandez mon advis. . . . donner la figure au verre . . . vous scaurez pourtant quil y a plus de 25 ans un Conseiller de nevers inventa une machine . . . layant prie Il me l'envoya en effect & Je lay tousjours eüe dans mon grenier despuis sans m'en estre jamais servy . . .       Wat nu betreft het werken met het slijptoestel waarover u mijn mening vraagt. . . . de vorm geven aan het glas . . . u zult toch weten dat meer dan 25 jaar geleden een raadgever van Nevers*) een toestel uitvond . . . toen ik het hem vroeg stuurde hij het inderdaad naar mij op en ik heb het sindsdien steeds op mijn zolder gehad zonder het ooit te hebben gebruikt . . .
    Il y en avoit aussi une autre machine pour les Caves . . . que moy Je nay pas le loisir de travailler elles demeurent la toutes deux. Monsieur Auzout mayant donc ouy dire autres foys cela       Er was ook een ander toestel voor in een kelder°) . . . dat ik niet de tijd heb om eraan te werken, blijven ze allebei daar. Toen meneer Auzout me dat onlangs dus eens had horen zeggen
*)  [Add. V, 621:]  Monsieur de Meru (zie No. 1273, noot 9) [zie ook II, 547: Const. Huygens aan Mersenne, 1646.]
[ In Auzout's hieronder genoemde Lettre (13 Oct. 1664) staat op p. 2: "un Tour qu'inventa, il y a plus de 15. ans, Monsieur de Meru Advocat du Roy de Nevers", met beschrijving, is nu bij "nostre curieux Amy Monsieur Petit"].
[ °)  Een projectietoestel of toverlantaarn.]

[ IV, 269 ]
& que Javois cette machine m'en a demandé la Construction que Je luy ay donné pour en parler dans quelque response quil a fait a la lettre de Campani. . . .   en dat ik dit toestel had heeft hij me de bouw ervan gevraagd, die ik hem heb gegeven om het erover te hebben in een antwoord dat hij heeft opgesteld op de brief van Campani*). . . .
    Je suis apres a en faire travailler un mais il me trompe tousjours a propos de travail & de lunettes. mandez moy sil vous plait la grandeur & proportion des deux verres que vous mistes & que vous jugez quil fault mettre a cette lanterne de peur. . . . je vous prie de me mander quelle estoit la Construction de tout vostre lanterne & toutes ses dimensions. toverlantaarn van Petit     Ik ben bezig er een te laten maken maar het ontbreekt me steeds aan tijd en aan kijkers. Bericht me alstublieft de grootte en verhouding van de twee glazen die u er in deed en die volgens u in deze schriklantaarn gezet moeten worden. . . . ik verzoek u mij te berichten hoe de bouw van heel uw lantaarn was en alle afmetingen ervan.°)
*)  Adrien Auzout, Lettre a Monsieur l'Abbé Charles, sur le Ragguaglio di nuove osservazioni de Giuseppe Campani, 1665.
[ IMSS, Vol. 2: Reponse de Monsieur Hook ... Lettres ... sur le sujet des grandes Lunettes (1665) — over grote kijkers.  Met:
-  'Relation d'une observation ... 12 May 1667 ... Halo ... Parelies', 1667 — Huygens over kringen en bijzonnen;  en:
-  Auzout aan Oldenburg, 28 dec. 1666 — over het bepalen van de diameter van een planeet, 1667.]
[ Ook in Hist. de l'Acad. T. 7 (1729) p. 1-; Auzout en Hooke: Amst. 1735.]

[ °)  Huygens' antwoord (concept, V, 161) komt overeen met wat hij in 1662 schreef: hij weet het niet meer.] [<]


Christiaan Huygens | V | Parels uit brieven 1664 (top) | 1665