Chr. Huygens | Oeuvres XV

Vormen van Saturnus

1659

13 vormen in Systema Saturnium
T. XV (Gallica)


Een groot aantal verschillende vormen van Saturnus had Huygens gevonden in de literatuur, en dertien ervan zette hij in één figuur in Systema Saturnium, toegelicht in de tekst (Ned.). Een uitgebreide bespreking (met veel figuren) staat in de noten bij p. 271 e.v. van T. XV.

De onderstaande tabel geeft links de 13 schijngestalten in de figuur van 1659, in het midden de bron die Huygens noemt, met meer gegevens uit T. XV, en rechts enkele aanvullingen.


 
I Galileus, 1610
bol met 2 kleintjes
Istoria ... macchie solari (1613), p. 25.
En p. 148, dec. 1612: "solitario",
"forse Saturna si ha divorato i proprij figli?"
Brief aan Kepler, Dioptrice (1611), p. 16: nov. 1610.
A. van Helden, 'Saturn and his anses'.
Liceti
Liceti, De novis astris (1623), p. 194.
Galileo project, 'Saturn'.
Il saggiatore (1623), p. 217.
IMSS, 'Galileo's telescope'.


 
II Scheiner, 1614
Saturni portenta, met 3 vormen: langwerpig, bol, driedelig
Locher & Scheiner, Disquisitiones mathematicae, p. 89.


Scheiner, vergroot


 
III Riccioli, 1640, 1643
2 keer: bol met 2 peertjes
Almagestum novum (1651), p. 487.


 
IV Hevelius, De Saturni nativa facie
bol met 2 kleintjes
(1656, fig. naast p. 4) 'trisphaericus', 1655 (tabel p. 7).
'met drie bollen'.


 
V Hevelius
bol met 2 kleine vormpjes
'sphaerico-cuspidatus'.

'bolvormig-gepunt'.

Gassendi
bol met 2 kleine vormpjes
Opera omnia (1658), IV, p. 474: 1653.
T. XV, Additions: p. 615-6.


 
VI Hevelius
bol met 2 hengsels
'sphaerico-ansatus', 1645, 1646.
'bolvormig met hengsels'.


 
VII Hevelius
ellips met 2 wijde hengsels
'elliptico-ansatus', 1647, 1649, 1650, 1652.
'ellipsvormig met hengsels'.


 
VIII Riccioli, 1648, 1649
bol met wijde hengsels
Almagestum novum, p. 488.


 
IX Riccioli, 1649, 1650
bol met wijde hengsels over de bol      
Almagestum novum, p. 712.
Diameter FG: 34", Huygens vond dit te veel.
De hoek is kleiner dan 21".


 
X Divini, 1646, 1647, 1648

Saturnus annis 1646, 1647 et 1648 observatus

Pamflet (1649),
in Bull. di bibliogr., XX (1887).
bol met ring er achter


 
XI Fontana, Riccioli 1646
hengsels groter dan bol
Naar Riccioli, 1646.
Fontana, Novae ... observationes (1646), p. 135: 1636.
Saturnus volgens Hirzgarter
Hirzgarter, Detectio dioptrica (1643).


 
XII Biancani
Biancani, 4 vormen
Sphaera Mundi (1620), p. 292: 1616, 1619.
Noemt Galilei en Scheiner.


Gassendi
Gassendi, 1638: ellips met 2 gaten
Opera omnia IV, p. 418: 1638;
zie ook p. 464: 1639;  p. 459: 1647.
Gassendi: ellips met 2 gaten
Gassendi,
Institutio astronomica (1656), p. 247.



 
XIII Riccioli, Fontana 1644, 1645
Riccioli: bol, hengsels met bolletjes
Almagestum novum, p. 724: 1645.
Novae ... observationes, p. 137: 1644;  p. 141: 1645.




 

In brieven

Saturnus, ring als lijn     Saturnus, ring meer open Wallis aan Huygens, 1 april 1656  (T. 1, p. 396):
welke van deze vormen, als de ring weer verschijnt?
 
Saturnus Idem, 22 aug. 1656  (T. 1, p. 482):
hypothese van Wren  (zie T. III, fig. bij p. 419-424).
 
Saturnus, ring als lijn     Saturnus, ring open Huygens aan Hevelius, 25 juli 1656  (T. 1, p. 463):
eigen waarneming, vorm van Hevelius.
 
Saturnus, ring als lijn     Saturnus, dikke uitsteeksels
Saturnus, 2 cirkeltjes ernaast
Huygens aan Roberval, aug. 1656  (T. 1, p. 486):
eigen waarneming van dit jaar en van vorig jaar [<],

andere waarnemers, 1655.
 
Saturnus Huygens aan Boulliau, 26 dec. 1657  (T. II, p. 109).
Saturnus Dezelfde waarneming van 17 dec. staat in Systema Saturnium, p. 21.
    Nu een rechtopstaand beeld (T. XV, 188).

Boulliau was de eerste aan wie Huygens het systeem met de ring meedeelde, in vertrouwen en met het verzoek de tekening geheim te houden.
 
Saturnus met ring Huygens aan Chapelain, 28 maart 1658  (T. II, p. 157).

Chapelain kreeg uitleg van het syteem met vijf tekeningen, en ook één van de satelliet. Bovendien kreeg hij toestemming om het betreffende gedeelte uit de brief (maar niet dat over het slingeruurwerk) voor te lezen in een vergadering van meer dan veertig personen bij de Montmor in Parijs.
In zijn brief van 10 mei 1658 bracht hij verslag uit aan Huygens [<].
Saturnus Hodierna: bol met ring er achter Huygens aan Hodierna, 24 sept. 1658,
antwoord op diens brief, gedrukt in Protei caelestis vertigines, 1657 (daarin figuur rechts)
 (T. II, p. 224):
"... zult u misschien onze hypothese hieruit kunnen opmaken".
    Zie ook: J. Caramuel, Mathesis biceps (1670), pl. 46 (bij p. 1627; Hodierna vanaf p. 1615).

Na het verschijnen van Systema Saturnium schreef Huygens aan Chapelain, 28 april 1660 (T. III, p. 76):
... de ring, die u opvat als samengesteld uit een menigte manen, zodat het er even natuurlijk voor is rondom de bol van Saturnus te blijven staan als het voor onze maan is een cirkel om de aarde te beschrijven. Het spijt me dat ik deze gedachte niet heb gehad toen ik over deze stof schreef.




Saturnus in omloop rond de zon

G: zon;  E: Aarde, omlooptijd 1 jaar;  A, B, C, D: Saturnus, omlooptijd 30 jaar, 10 x zo ver van de zon.

Gezien bij A: Hevelius, Riccioli 1649,  bij B: Huygens 1656,  bij C: Fontana 1634,  bij D: Galilei 1612, Gassendi 1642, Huygens 1671.

( In onze tijd werd B gepasseerd in 2009.)



Literatuur

James Clerk Maxwell, On the Stability of the Motion of Saturn's Rings, 1859.
    Abstract in Monthl.Not.R.Astr.Soc. 1859.

James E. Keeler, 'A spectroscopic proof of the meteoric constitution of Saturn's rings', Astrophys.J. 1895.
    Met het dopplereffect zijn snelheden te bepalen, zie figuur
Bij een massieve ring zou de snelheid aan de buitenkant maximaal zijn.


snelheden ring

Uit: J. E. Keeler, 1895


Albert van Helden, '"Annulo Cingitur": The Solution to the Problem of Saturn', in: Journ. Hist. Astr., 5 (1974) 155-174.

Ronald Brashear, 'Christiaan Huygens and his Systema Saturnium', SIL (1999).   List of figuresSystema bij archive.org.

Oncle Dom, 'Un demi siècle pour découvrir l'anneau de Saturne'.



Nu bekijken wij Saturnus van dichtbij met het ruimtevaartuig Cassini, zie 'Solar System Simulator'; nieuwe vormen en kleuren zijn te bewonderen.
De ringen zijn ongeveer 1 km dik en bestaan uit deeltjes van millimeterklein tot metersgroot; ze hebben nu ook een 'Huygens gap'.
Zie Wikipedia, 'Rings of Saturn'.

Maxwell Huygens   Cassini Encke Keeler F-ring
ringen
CICLOPS



donkere ringen
  Donkere ringen met een heel smalle schaduw, 2009.





Rechts:
Keeler-gap met maantje Daphnis,
2009.
    Keeler
Daphnis maakt golfvorm in ring
    Keeler
Aarde en Maan naast ring
Aarde
Maan
Cassini keek terug, 2017.




Home | Huygens | Oeuvres XV | Vormen van Saturnus, 1659 (top)