Der Naturen Bloeme   -   Literatuur


Bloeme, Maerlant, woorden, natuurboeken, wetenschap, bronnen, Herodotus


        Bloeme

Koninklijke Bibliotheek, KA 16: het handschrift (1340-50) dat de KB permanent in bruikleen heeft van de KNAW. Gegevens ook bij dbnl.
15e eeuwse kopie: KB 76 E 4.

detail Leids handschrift Goed gezien (1987), nr 82: De dieren in een 'encyclopedie' - over het Leidse handschrift.

Figuur: begin van Leids handschrift (BPL 14A, f026r), uit Frits van Oostrom, Stemmen op schrift (2006).

Brontekst uit Corpus Gysseling: ljc, en dbnl.

Eelco Verwijs, Jacob van Maerlant's Naturen Bloeme (2 dl: Wolters, 1878).

J. te Winkel, Maerlant's werken, beschouwd als spiegel van de dertiende eeuw (den Haag, 1892), h. 7: Maerlant en de Wetenschap, p. 349-354.
    Idem, 'Het rendier in Maerlant's Naturen Bloeme' (1912).

Jozef van Mierlo, 'Wetenschap op rijm', 1946.

PB — Peter Burger, Jacob van Maerlant, Het Boek der Natuur (Querido, 1995): bloemlezing in hedendaags Nederlands, uitgebreid geannoteerd, en met veel afbeeldingen uit het Londense handschrift.
    "dat waarschijnlijk rond 1325 vervaardigd werd en nu in Londen bewaard wordt (British Library Add. Ms 11.390)" [Add MS 11390].

Marcel van der Voort, Dat seste boec van serpenten (Hilversum, Verloren, 2001): Een onderzoek naar en een uitgave van boek VI van Jacob van Maerlants Der naturen bloeme.

Jacob van Maerlants "Der naturen bloeme" und das Umfeld, Vorläufer - Redaktionen - Rezeption, herausgegeben von Amand Berteloot und Detlev Hellfaier (Waxmann Münster, 2001).

Jacob van Maerlant, Herman Thys (hertaler), Der Naturen Bloeme, (Antwerpen & Rotterdam, 2011).


        Maerlant

FvOFrits van Oostrom, Maerlants Wereld (Prometheus, 1998): opende voor mij een nieuwe wereld.

IBO — I. Biesheuvel en F. van Oostrom, Jacob van Maerlant (Tekst in Contekst 2, AUP, 1999).

IB — Ingrid Biesheuvel, Maerlants Werk (Ambo/AUP, 1998): langere fragmenten, met vertaling.

D. Hogenelst en F. van Oostrom, Handgeschreven wereld (Amst. 1995).

Peter van Heusden - Maerlant, Historie van Troyen (albasten kamer), Torec.

dbnl - Jacob van Maerlant, met meer teksten van hem en studies over hem.

Bayerische Staatsbibliothek: Alexanders Geesten.


        Woorden

Eelco Verwijs, Bloemlezing der Middelnederlandsche dichters, dl. 4: Woordenlijst (Thieme, 1915).

Willem Kuiper, 'Een Knijf van Andene', over de naam van een soort ijzer. Zie ook andere columns in het archief van Neder-L, o.a. over Maerlants werk.

John Jonston, Naeukeurige Beschrijvingh van de Natuur (Schipper, 1660). Reprint van de kopergravures: 4 dl, 1976, NN; met oude dierennamen.

VMNW - 'Vroegmiddelnederlands Woordenboek'.


        Oude natuurboeken

Aristoteles, Historia Animalium, The history of animals, e.a.

Plinius, Naturalis historia.

Lucretius, De rerum natura, On the nature of things. Een heel ander natuurboek, niet bekend in Maerlants tijd; het gaat niet om verzamelen maar om begrijpen.
    Enkele fragmenten bij Is. Beeckman (Ned.).

Hrabanus Maurus, De rerum naturis (of: De universo; 9e eeuw, gebaseerd op Isidorus) in het Latijn.

Aberdeen Bestiary (eind 12e eeuw, gebaseerd op Physiologus): handschrift met afbeeldingen, Latijn en Engels, met uitgebreid commentaar.

Books of Beasts in the British Library: the Medieval Bestiary and its context.

Bestiaire du Moyen Âge, een prachtige expositie.

De natuurkunde van het geheelal. Een 13de-eeuws middelnederlands leerdicht.
    Handschrift (14e eeuw); editie 1847.

[Die sieben Planeten], ca. 1450. Blokboek met mooie figuren en rijmpjes.
    Saturnus ain stern bin ich genannt.:
    Der höchst planet gar wol bekant.:
    ...
De tekst staat in Deutsches Museum für Geschichte, Literatur, Kunst und Alterthumsforschung, I (Jena 1842), p. 246-252 en Taf. III: Venus.

Eyn corte decleringhe deser spere, handschrift. ca. 1465 (naar Hugo Argentinensis, 13e eeuw).

Van smeinscen lede. Een 13de-eeuws middelnederlands geneeskundig geschrift (in proefschrift L. Elaut, 1956).

Thomas van Cantimpré, Byen boeck (Ned. 1488); zie ook bij dbnl.

Konrad von Megenberg, Das Buch der Natur (14e eeuw, incunabel uit 1499; andere: 1475, 1481 ...), evenals de Bloeme een vertaling van Cantimpré's, De Natura Rerum.

Gheraert Leeu, Dialogus Creaturarum dat is Twispraec der creaturen, Gouda 1481 (ed. Hans Rijns, 2015).
mandragora
Herbarius (ca, 1484), met mooie figuren van kruiden (rechts: mandragora, alruin).

MBThe Medieval Bestiary geeft veel informatie, en veel afbeeldingen.


        Middeleeuwse wetenschap

E.J. Dijksterhuis, De mechanisering van het wereldbeeld (Meulenhoff, 1950).

H.J. Störig, Geschiedenis van de wetenschap in Oudheid en Middeleeuwen (Spectrum, 1961).

R. Hooykaas, Geschiedenis der natuurwetenschappen (Utrecht, 1976).

H.C.D. de Wit, Ontwikkelingsgeschiedenis van de biologie (Wageningen, 1982).

Frank Zeiss, Natuurlijke historiën (Boom, 1995).

Medieval Bestiaries and the Birth of Zoology.

Thomas Browne, Pseudodoxia Epidemica (1643/72): opsomming en weerlegging van hardnekkige foute verhalen.

Internet History of Science Sourcebook: veel verwijzingen.

A History of Images in the Natural Sciences: kort overzicht van de functie van afbeeldingen.

Medieval Encyclopedias, Bestiaries, and Lapidaries: uitvoerige literatuurlijst.

Origins of Science, some significant dates: een 'tijdlijn' van de biologie.

Herrad von Landsberg, afbeelding van 'Philosophia' en de zeven 'vrije kunsten'.
Tekst bovenaan (volgens descr.):
De filosofie wordt verdeeld in drie delen: ethica, logica, fysica. Filosofen moeten eerst de ethica onderrichten, dan de fysica, vervolgens de retorica.
Uit de filosofie vloeien zeven bronnen van wijsheid die genoemd worden de vrije kunsten. De Heilige Geest is de uitvinder van de zeven vrije kunsten die zijn: grammatica, retorica, dialectica, musica, arithmetica, geometria, astronomia.
Onderaan: poëten en magiërs worden door kwade geesten geïnspireerd.


        Bronnen van de Bloeme

Hippocrates (ca. 460 - 377 v.C.), "vader van de geneeskunde". Zie Classics Archive (overzicht, teksten in Engels).

Aristoteles (384 - 322 v.C.), Historia Animalium e.a. Zie Classics Archive.

Seneca (ca. 4 - 65), Naturales Quaestiones.

Plinius (ca. 23 - 79), Naturalis historia, in 37 delen. Zie Thayer (inhoudsopgave, tekst in Latijn).

Galenus (129 - na 210), Over de elementen volgens Hippocrates, Over de menselijke natuur, Over dromen.

Kyramidarium / Koiranides (5e eeuw), Griekse compilatie (naam van koning Kyranos).

Physiologus (ca. 200, Alexandrië). Toelichting op de Bijbel, bron van belering. 49 dieren, verder planten en enkele edelstenen. Later uitgebreid met gegevens van Isidorus.

Solinus (3e eeuw), Collectanea Rerum Memorabilium (bijna 90% ervan uit Plinius). Latere bewerking: Polyhistor (6e eeuw).

Basilius (ca. 330 - 379, Griekenland), Hexa-emeron: zesdaagse schepping.

Ambrosius (ca. 340 - 397, Milaan) - o.a. een Hexa-emeron.

Hieronymus (ca. 347 - 420). 'Vulgaat' (vertaling Bijbel in Latijn).

Augustinus (354 - 430, N.-Afr.), De Civitate Dei.

Isidorus (ca. 560 - 636, Sevilla), De Natura Rerum (uit o.a. Seneca, Ambrosius), Etymologieën (uit o.a. Aristoteles, Plinius, Solinus) — etymologie ook in Aberdeen Bestiary.

Adelinus / Aldhelmus van Malmesbury (ca. 640 - 709), Liber Monstrorum, Aenigmata.

Beda Venerabilis (673 - 735, Engeland), De Natura Rerum (uit Plinius, Isidorus).

Glossa ordinaria (begin 12e eeuw), Aantekeningen bij Vulgaat-Bijbel.

Lapidarius, Stenenboek, misschien dat van Marbodus (begin 12e eeuw, Rennes).

Mattheus Platearius (ca. 1120 - 1161, Salerno), Circa instans (herbarium), Practica Brevis (simpele medicijnen), uit Plinius en Arabische schrijvers.

Liber Rerum en Experimentator: onbekend.

Jacob van Vitry (ca. 1165 - 1240, Palestina, Rome), Historia Orientalis.

Thomas van Cantimpré (ca. 1200 - ca. 1270, Leuven), De Natura Rerum (1248).


In dit verband ook:

Albertus Magnus (ca. 1200 - 1280, Keulen), De Animalibus (o.a. uit Cantimpré) e.a.

Vincent van Beauvais (ca.1190 - 1264), Speculum majus, 80-delige encyclopedie (o.a. uit Cantimpré).
    Ca. 1250: Speculum naturale (index), deel 2 (voor 1477 gedrukt).

A brief enumeration of Authors van Thomas Browne (1672), een kritische waardering van oude schrijvers.


Bloeme en Herodotus

Enkele van de vele vreemde verhalen in Der Naturen Bloeme zijn al te vinden bij de "vader van de geschiedvorsing" Herodotus (5e eeuw v.C.), in diens Historiën in 9 boeken.

Vertaling in het Nederlands: Onno Damsté (Bussum, 1968/74),
op Internet in het Engels: George Rawlinson bij Classics Archive.


OD - § GR verhaal Bloeme
I, 23 Arion zanger gered door dolfijn dolfijn
I, 216
III, 38
IV, 26
Massagetae
eat the bodies
father dies
mensen die hun gestorven ouders opeten mensen
II, 68 the crocodile enige dier zonder tong; kan onderkaak niet bewegen krokodil
II, 73 phoenix phoinix maakt ei van mirre, en ... zet zijn vader erin fenix
II, 75 winged gevleugelde slangen gedood door ibis ibis
III, 102 great ants mieren, groter dan vossen, graven zand met goud op mier
III, 108 hare's belly haas tijdens de zwangerschap opnieuw bevrucht haas
III, 109 vipers adders: wijfje bijt mannetje dood;
de jongen vreten zich een weg naar buiten
vipera
III, 116
IV, 27
Arimaspi
     ,, 
mannen met één oog stelen het goud van de Grypen griffioen
IV, 106 Androphagi menseneters mensen
IV, 110 Amazons Amazonen, mannendoodstersmensen
IV, 181 lukewarm bron 's morgens lauw, overdag koud, 's nachts heet fonteinen
IV, 191 dog-faced mensen zonder hoofd, of met hondekop mensen


Bloeme, Maerlant, woorden, natuurboeken, wetenschap, bronnen, Herodotus
Der Naturen Bloeme