Home | Varia

Datumpuzzel

van

Eise Eisinga


Eise Eisinga, De Vriesche koopman, 1778, bij de ondertekening van de voorrede:

In Franeker doe de zon 15 graaden in Gemini was, de Maan met Saturnus in Conjunctie kwam en samen 7 graaden in Schorp. waren, Jupiter zig 19 graaden in Leo vertoonde, Mars zo even de zon gepasseerd zijnde ontrent 13 graaden in Gemini was, Venus van onder de straalen der zon als Avondstar te voorschijn kwam, en zig ontrent 9 graaden in Cancer liet sien. Mercuur onder de straalen der zon als Morgenstar voor dezelve opkwam ontrent 4 graaden in Gemini. Alle schijnbaar van ons aardkloot te sien.

Soek nu geëerde Bruikers zo gij lust en vermogen hebt wat Jaar, Maand en Dag 't geweest is toen ik deese mijne Voorreden geschreeven heb.

De tekst op zichzelf is al een puzzel, maar de betekenis is wel te achterhalen.
"doe de zon ..." - toen de zon;   "Conjunctie" - samenstand;   "zo even de zon gepasseerd zijnde" - na juist de zon gepasseerd te zijn;   "ontrent" - omtrent, ongeveer;   "aardkloot" - aardbol;   "Bruikers" - gebruikers (van dit boek);   "wat Jaar" - welk jaar.

Het volgende puzzelstuk is de oude indeling van de Dierenriem in tekens, daterend uit de 7e eeuw v. C. (^)

Ram Stier Tweelingen Kreeft Leeuw Maagd
Aries
Ram
Taurus
Stier
Gemini
Tweelingen
Cancer
Kreeft
Leo
Leeuw
Virgo
Maagd
Weegschaal Schorpioen Schutter Steenbok Waterman Vissen
Libra
Weegschaal
Scorpius
 Schorpioen
Sagittarius
Schutter
Capricornus
Steenbok
Aquarius
Waterman
Pisces
Vissen

"Toen de zon 15 graden in Gemini was". Wie regelmatig een horoscoop ziet, en weet dat de zon in het teken Tweelingen Gemini staat van 21 mei tot 21 juni, kan meteen een datum geven (als duidelijk is dat elk Dierenriemteken 30 graden beslaat). Maar was het in 1778, of eerder?

Wie denkt dat de zon in het sterrenbeeld Gemini stond komt verkeerd uit, doordat de oude tekens niet meer overeenkomen met de sterrenbeelden: het sterrenbeeld Gemini staat in het teken Kreeft Cancer; het teken Tweelingen Gemini begint 60° van het lentepunt (begin van teken Ram Aries) en staat in het sterrenbeeld Taurus. Zo komt de conjunctie van Maan en Saturnus in het sterrenbeeld Libra, Jupiter in het sterrenbeeld Cancer, Venus in het sterrenbeeld Gemini.

De datum-puzzel is vrij snel op te lossen met Sky view café. Hieronder een afbeelding van de Dierenriem: de ecliptica met aan weerszijden 15° (te vergelijken met de figuur 'ecliptic path'). Toegevoegd zijn de namen voor horizon en equator, en de beginplaatsen van de tekens: Ram Aries 0°, Stier Taurus 30°, Tweelingen Gemini 60°, Kreeft Cancer 90°, enz.
  • kies 'Ecliptic'
  • geef een datum op
  • geef met 'Find' een plaats op (niet echt nodig), bv Amsterdam
  • zet vinkjes bij alle optie-blokjes
  • toon namen van sterrenbeelden en planeten
  • verander de datum totdat de door Eisinga gegeven situatie bereikt is:
    • zon 15° in Tweelingen Gemini
    • Maan en Saturnus in samenstand, 7° in Schorpioen Scorpius
    • Jupiter 19° in Leeuw Leo
    • Mars 13° in Tweelingen Gemini
    • Venus 9° in Kreeft Cancer
    • Mercurius 4 ° in Tweelingen Gemini
dierenriem
Sky view café
Eisinga schreef: "Alle schijnbaar van ons aardkloot te sien" en inderdaad zien we in de figuur dat alle genoemde hemellichamen boven de horizon stonden; maar alleen de zon was echt te zien. Nog niet ontdekt waren Uranus (1781), Neptunus en Pluto.

Het aantal graden klopt niet steeds precies, maar het is ongetwijfeld de bedoelde situatie. De datum is dezelfde als die in het Planetarium-boek, waarin de puzzel met uitkomst vermeld staat.




Bron:  Planetarium-boek (1928), p. 163-4. Er staat nog bij:

De Reeden waarom ik deese singuliere Datum hier onder geplaatst heb: was om dat mijn tans onder handen zijnde half gemaakt beweeglijk Astronomis Planeetsphaerium, mij deese stand plaatzen der Planeeten als met een opslag van 't oog vertoonde en aanwees, en om UE. die eenige lust en vermaak in de Astronomische beweegingen hebt, verders aan te spooren en op te wekken, om de wegen van dat Heemels geselschap na te vorschen, ten einde nader en uitegebreider kennis te bekomen, van het groote heerlijke en wonderbaare geschapen Heel-Al.
Noot op p. 164: "Dr. Van Wijk heeft uitgerekend dat Eisinga deze Voorrede heeft geschreven op den 6den Juni 1778, des namiddags".

Eisinga's planetarium in aanbouw schijnt naar aanleiding van deze bekendmaking, in een boek voor Friese kooplieden, weinig bezoekers gekregen te hebben; maar in 1780 werd het bekend door de Beschryving van de hoogleraar J. H. van Swinden. In 1781 was het klaar, na zeven jaar, zoals hij zijn vrouw beloofd had (zie Scheltema, 198).




Home | Varia | Datumpuzzel | J. Scheltema, 'Eise Eisinga' (1818)