W. J. Blaeu, Tweevoudigh onderwijs | Woordenlijst

A, B, C, D, E..G, H..L, M..O, P..R, S, T..V, W..Z


Aerdkloot - aardbol, globe
afdeeling - indeling
Almanach - kalender  (1, 7)
Almucantarath - almucantarat  (1, 85)
        hoogtecirkel aan hemel, evenwijdig met horizon
Angulus Positionis - positiehoek  (1, 49)
        tussen andere plaats op aarde en eigen plaats
Antipodes - tegenvoeters  (1, 19)
        mensen aan de andere kant van de aarde
Aquarius - Waterman, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Vissen Pisces
Aquila - Arend, sterrenbeeld
Ara - Altaar, sterrenbeeld
Aries - Ram, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Stier Taurus  (1, 29)
ascensie - opstijging  (1, 67)
        rechte ascensie - rechte klimming, deel van hemelequator
        vroeger in graden, nu in uren, vanaf het Lentepunt
        (rechte klimming en declinatie geven samen een plaats aan de hemel)
aspunt - pool
Auriga - Voerman, sterrenbeeld
Azymuth - azimut  (1, 84)
        deel van horizon in graden, vanaf de meridiaan
        (azimut en hoogte geven samen een plaats aan de hemel)

beelden - sterrenbeelden
beginsel - begin
bestaen - ondernemen
bekleppen - omvatten  (1, 13)
blinde linien - onzichtbare lijnen  (1, 154)
Bootes - Ossenhoeder, sterrenbeeld
breedte - breedte
        op aarde: afstand tot evenaar in graden  (1, 16)
        aan hemel: afstand tot ecliptica in graden  (1, 28)
breedte-circkel - instelbare halve cirkel op polen van ecliptica  (2, 16)
        voor de breedte van sterren; is eigenlijk een lengtecirkel (2, 32)
by aldien - ingeval


Cancer - Kreeft, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Leeuw Leo
Canis Major - Grote Hond, sterrenbeeld
Capricornus - Steenbok, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Waterman Aquarius
Cetus - Walvis, sterrenbeeld
characteren - karakters, tekens
Circulus Antarcticus - zuider poolcirkel  (1, 14)
Circulus Arcticus - noorder poolcirkel
Circulus Positionis - positiecirkel  (1, 14, fig.)
        halve cirkel, draaibaar om 2 pinnen noord en zuid
Circulus Verticalis, zie: verticael circkel
Climata - klimaatgebieden  (1, 20)
        stroken met steeds ½ uur verschil in grootste daglengte
Colurus - hoofdmeridiaan, jaargetijde-snede  (1, 13)
contrarie - andersom
Corona Australis - Zuiderkroon, sterrenbeeld
Corona Borealis - Noorderkroon, sterrenbeeld
Crater - Beker, sterrenbeeld
Cuspis - punt waar 2 lijnen samenkomen  (1, 119; Eng.: cusp)
Cygnus - Zwaan, sterrenbeeld

declineren - afwijken
declinatie - afstand tot hemelequator in graden  (1, 52)
Delphinus - Dolfijn, sterrenbeeld
descensie - neerdaling  (1, 67)
Dierenriem - 12 sterrenbeelden langs ecliptica  (1, 24)
distantie - afstand
doenmael - toen
Draco - Draak, sterrenbeeld
Duytsch - Nederlands
dwaelder - dwalende ster, planeet  (1, 22)


Ecliptica - jaarlijkse zonnebaan door Dierenriem  (1, 10)
        eclips - verduistering
Equator - gelijkmaker, evenaar aan de hemel
Equinoctiael - gelijknachtige, evenaar aan de hemel
Equinoctium - equinox, nachtevening; lente- en herfstpunt  (1, 11)
        plaats van zon op ecliptica als dag en nacht even lang zijn
Equuleus - Veulen, sterrenbeeld
even - gelijk
Evenaer - evenaar, hier: aan de hemel  (1, 14)
        vgl: middellyn

gaslager - waarnemer
geern - gaarne
gelegentheyt - het gelegen zijn
geleyt - gelegd
Gemini - Tweelingen, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Kreeft Cancer
genaken - naderen
geseyt - gezegd
gemeen - algemeen, gewoon; gemeenschappelijk
gewest - (land)streek, gebied aan horizon
gewestcirckel - cirkel door zenit loodrecht op horizon
gins en weer - heen en weer
grootte (ster: 1e, 2e, etc.) - helderheid  (1, 23, 54)


Hemelen - gebieden, steeds tussen 2 bollen  (1, 28)
Herfstsnee - herfstpunt (zie ook: Equinoctium)
hert - hart
herwaert en derwaert - heen en weer
Huysen des Hemels - hemelindeling in astrologie  (1, 116)
Hydra - Waterslang, sterrenbeeld

inclineren - voorover hangen
intersectie - snijpunt
Italiaense uyren - Italiaanse uren  (1, 100)
        uren geteld vanaf zonsondergang

kloot - bol, globe
kromstreeck - baan van schip met constante kompaskoers  (1, 156)
       heet nu: loxodroom (Gr. loxos - schuin, dromos - loop)

Leo - Leeuw, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Maagd Virgo
lengde - lengte
        op aarde: afstand langs evenaar in graden  (1, 16)
        aan hemel: afstand langs ecliptica in graden  (1, 28)
Lentsnee - lentepunt (zie ook: Equinoctium)
Libra - Weegschaal, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Schorpioen Scorpio
lichter om verstaen - gemakkelijker te begrijpen
Lupus - Wolf, sterrenbeeld
Lyra - Lier, sterrenbeeld


Meridiaen - meridiaan  (1, 6)
        cirkel door polen en zuidpunt
middach, middagh - het midden van de dag
middaghcirckel - meridiaan op aarde
middellyn - evenaar op aarde  (1, 14)
myl - mijl; Duytsche myl: 7,4 km  (2, 29)

nadien - aangezien
Nadir - nadir, hemelpunt recht onder je  (1, 9)
Neurenberghse uyren - Neurenbergse uren  (1, 102)
        uren geteld vanaf zonsopgang

oirt - oord, plaats
onderstaen - ondernemen  (2, 51)
ongelycke uyren - ongelijke uren  (1, 102)
        12 uren overdag, 12 uren 's nachts
onroerlyck - onbeweeglijk

obliqua - schuin (bij Sphaera)
Ophiuchus - Slangendrager, sterrenbeeld

parallel - breedtecirkel, evenwijdig met evenaar
Pisces - Vissen, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Ram Ram
Piscis Austrinus - Zuidervis, sterrenbeeld
planeet - dwalend hemellicht  (1, 22)
        Saturnus Saturnus, Jupiter Jupiter, Mars Mars, Venus Venus, Mercurius Mercurius,
        Sol Zon, Luna Maan
planeet-uyren - ongelijke uren  (1, 106)
Primum Mobile - eerste beweger  (1, 28)
        gezien als oorzaak van dagelijkse beweging aarde

Quadrans altitudinis, zie: verticael circkel
        ook: Quarta altitudinis
quadrant - cirkelsector van 90°

radien - stralen
ras - snel
reclineren - achterover hangen
roerlyck - beweegbaar


Sagitta - Pijl
Sagittarius - Schutter, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Steenbok Capricornus
Scorpius - Scorpio, Schorpioen, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Schutter Sagittarius
seylnaelde - kompasnaald
sfeer - zie Sphaera
Sichteynder - horizon  (1, 31)
slangtreck - spiraal
slincker - linker
Solstitium - zonnewende; zomerpunt en winterpunt  (1, 30)
        zon op keerkring (tropicus) in Kreeft of Steenbok
Sondaghletter - zondagsletter  (1, 7)
        letter van de eerste zondag van het jaar, met A voor 1 jan.
spatie - ruimte
spelle - speld
Sphaera - open hemelglobe, van ringen  (fig.)
        recta: polen op de horizon  (1, 41)
        parallela: as loodrecht op de horizon
        obliqua: schuin
substilare lini - lijn onder de stijl (van zonnewijzer)
superficie - oppervlak


t'elcken reyse - elke keer, telkens
tafel - tabel
Taurus - Stier, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Tweelingen Gemini
teecken - teken, deel van ecliptica  (1, 12)
        bv: teken Ram Aries (Ram) in beeld Pisces (Vissen)  [^]
ten eynde - aan het eind
Topbooch, zie: verticael circkel
Triangulum - Driehoek, sterrenbeeld
Tropicus Cancri - kreeftskeerkring, 23½° N van evenaar  (1, 13)
Tropicus Capricorni - steenbokskeerkring

Ursa major - Grote Beer, sterrenbeeld
Ursa minor - Kleine Beer, sterrenbeeld
uyrcirckel - uurcirkel  (1, 13)
        ring op poolas, verdeeld in 24 uren (met wijzer)

variatie - kompasafwijking van geografisch noorden  (1, 161)
        heet nu: declinatie
veerheyt - verheid, afstand
verbey - wacht
verdichten - uitdenken
vergesicht - telescoop  (1, 27)
verkeert - omgekeerd
verscheyden - verschillend
versieren - verzinnen
verticael circkel - vertikaalcirkel  (1, 9, fig.)
        cirkelboog van zenith naar horizon
Via Lactea - Melkweg
Virgo - Maagd, sterrenbeeld van Dierenriem
        bij het teken Weegschaal Libra
voege - wijze
        zulcker voegen - op zo'n manier
voldoen - vervullen
vont - vondst
voorsz., voorseyde - eerder genoemde


wesentlyck - echt
winckelhaeck - winkelhaak: L-vormig gereedschap voor rechte hoek
        klootsche winckelhaeck - driedimensionle winkelhaak
        (zie figuur, links onder: gnomo sphaericus)
winckelrecht - loodrecht

Zenith - zenit, hemelpunt recht boven je  (1, 9)
zeylnaelde - kompasnaald
Zeylsteen - magneetsteen
zeylstreeck - vaarrichting, koers
Zodiaeck - zodiak, Dierenriem  (1, 10)




Zie ook de woordenlijst bij Isack Beeckman.


W. J. Blaeu | Woordenlijst (top)