| [ ] | [ v ] |
M A C V L I S I N S O L E A N I M A D V E R S I S, &, tanquam ab A P E L L E, in tâbula spectandum in publicâ luce expositis, B A T A V I D I S S E R T A T I V N C U L A: A D Amplissimum Nobiissimumque virum, C O R N E L I V M V A N D E R - M I L I V M, Academiae Lugodunensis Curatorem vigilantissimum.  A T A V I C A dioptra, quâ res longè dissitas tanquam juxta positas discernimus, tam gratos & jucundos sui amores excitavit, ut ejus usu exterae nationes incitatae, illam summo studio certatim excoluerint. Neque satis magnum visum est hujus ope in terris tantum posita prospicere: quin etiam hujus quoque subsidio ausi sumus, humanum genus, Admovisse oculis distantia sidera nostris:*) 'Tôn aplanôn ta te kukla, tat' aithria sèmat' enispein.'°) Eâdem enim coelum, quoque ipsum suspeximus, & solum Iovis fidenter inspeximus, Lunae faciem omnem, omnesque maculas accuratissime perspeximus, & stellas penè omnes, etiam 'nephelôdeis', quasi numeratò recensuimus. Unus ille Sol, moderator & rector luminum, 'puros tamias'#), restabat, qui ad hanc normam
*) Ovidius, Fasti, I.305 ("admovere ..."), met vervolg: "aetheraque ingenio subposuere suo". Steven J. Green, Ovid, Fasti 1: A Commentary (2004), p. 141: "They moved the distant stars to our eyes, because they subjected the heavens to the operation of their own intellect". °) Aratus, 'Phainomena' (ed. Hugo Grotius), Leiden 1600, p. 17, r. 461: 'Aplaneôn ... aitheri ...'. |
|
#) The Classical Journal, vol. 17 (London 1818), 'Kai puros tamias', "channel of fire, dispensator of fire". Verwezen wordt naar Proclus in Tim. p. 141. Zie: The Commentaries of Proclus on the Timaeus of Plato (London 1820, transl. Th. Taylor), p. 393 eind. Gr.: Basel 1534. |
| [ 4 ] | [ v ] |
|
exigeretur. Ecce tibi tandem etiam ad hanc rem via patefacta. Mirum quo procedat improbitas cordis humani, parvulo aliquo invitata successu etiam Solem intueri, totumque luminibus tacitis pererrare & lustrare didicimus, & novos naevos in eo, reprehensuri, deprehendimus; ut nihil tam arduum sit, quo novi isti 'dioptai'*) oculorum suorum acie non penetrârint. Hanc enim suae 'diopteias' picturam novus iste Lynceus, tanquam Apelles tabulam, in publico spectandum proposuit°), ut crepidam aut corrigiam arguat sutor: nec ultra. Eam quoque spectatum à te vir Amplissime invitatus, venio: non reprehensurus utique, sed potius adeò scitae tabellae prima lineamenta collaudaturus, &, si possim, alicubi etiam opellâ nostrâ adjuturus. Cum enim stellas ante hunc diem non visas, quae vel novae & hoc aevo natae, vel certè ob nimiam exilitatem oculorum aciem fefellissent, non ita pridem inventae dioptrae subsidio in coelo fulgêre animadversum sit: & ex harum numero nonnullas circum-planetares (liceat enim mihi in re novâ novo uti vocabulo) alias circum-joviales, alias aliorum planetarum astites asseclasque: jam inde ab initio de oculorum hallucinatione, & dioptrarum vitio subdubitare occoepi. Quod ut clarius intelligatur, rem ipsam altius paulo ordiri libet, quae nos huc non invitat solum, sed etiam, quasi manu ducit. In tubum hunc dioptricum vitrea duo conspicilla inseri jam vulgo notum est: Horum alterum, quod oculo admovetur, est saltem alterâ sui parte sphaericè concavum,
*) In het begin gebruikte Snellius het Latijnse "dioptra" (van Gr. 'dioptèr' - verspieder), maar hier staat het Griekse 'dioptai' (van 'diopteuô' - spieden). Even verder: 'diopteias', door Proclus gebruikt, zie 'Hypotyposes de Proclus Diadochus', p. 94, 9e regel van onder, in ed. N. Halma, Paris 1820 (Liddell & Scott, 'diopteia': "seeing through, Procl. Hyp. 3.17"). °) Christoph Scheiner, Tres epistolae De Maculis Solaribus scriptae ad Marcum Velserum. Augburg 1612 (12 nov., 19, 26 dec. 1611; ondertekening: "Tuus Apelles latens post tabulam"). |
| [ 5 ] | [ v ] |
|
& propterea species visibilium*) minores oculo repraesentat; reliquum in tubo remotissimum lenticulare vitrum, & sphaericé convexum est: quodque imaginem visibilis primum excipit, eamque à se multiplicatam visui ingerit. Sed radiationem à visibili puncto profluentem, totumque hoc vitrum implentem, & prae nimia magnitudine quasi fatiscentem, concavum illud ad se transmissum recipit, colligitque, &, secundum suae cavitatis potentiam, imminutam ad oculum porrò transmittit. Hîc igitur hallucinationis causam aliquam à lenticulari vitro existere semper subveritus sum. Opticum enim Theorema est, Refractivum quodlibet etiam reflexivum esse, quod Vitello docuit prop. 61 lib. 10. Ab aquâ & aëre & vapore rorido reflexionem radiorum fieri: nubes enim radios Solis transmissos non refringunt tantum, sed etiam ante in superficie reflectunt. Id ipsum Aristoteles quoque jam olim dixerat 'anaklômenè men oun hè opsis apo pantôn phainetai tôn leiôn, toutôn de esti kai aèr kai hudôr': Visus (malim radius) ab omni polito corpore & laevore praedito reflectitur, quorum à numero aër & aqua sunt.°) Ita halo eidem est imago Solis malè expressa ob vitium figuramque speculi, hoc est ob guttularum asperginem & 'mikromereian'; ^) Ita Oritas#) Tarentinus (ut Olympiodorus eum vocat) in aëre spissiusculo suam semper videbat imaginem: Ita poëtarum principi +) Lunae radii, aut Solis, jubar ab aqua repercussum
*) Zie over "species visibiles" bij Isack Beeckman, Journal, I, p. 28 (1613), toegevoegde noot met citaten van o.a. Lucretius en Bacon (1627): "The Species of Visibles seeme to be Emissions of Beames from the Object seene". °) Aristoteles, 'Meteorology', Part 4. ^) Aristoteles, 'Meteorology', Part 2: "in some mirrors the forms of things are reflected, in others only their colours. Of the latter kind are those mirrors which are so small as to be indivisible for sense." #) Oritas (zie het eind van deze te lange noot) werd niet gevonden in: Olympiodori philosophi Alexandrini in Meteora Aristotelis commentarii, Ven. (Gr. ed. Grammaticus) en Ven. 1551, (Lat. ed. Camotius, ook 1557). Wel een Tarentinus: Antipheron of Antiphon, in de Latijnse versie, Lib. III, Actio XXXVI, fol. 63v (r. 2), "sicut Antipheronti tarantino accidit ... suam ipsius imaginem in aere tanquam in speculo cerneret ... reflexa ad Antiphontis aspectum". - Grieks: fol. 51v (r. 32): 'antipheronti tôi tarantinôi' ... 'tou aeros, hôs kata antitupou tinos pheromenè, di' eschatèn astheneian aneklato pros auton' — met op fol. 52r (r. 15) deels het geciteerde van Aristoteles; in het Latijn is dit, fol. 63v: "REFLECTI igitur visus noster videtur à quapiam levitate corporum." Hierbij: "... Antiphonti tarantino ... suam ipsius effigiem in aere impressam cerneret". En op fol. 64r (r. 2): "Non poterat iste Antipheron vi oculorum propellere aerem, sicut faciunt qui in longum spatium pervident." - BNF, ms. Grec 1892: 'Olympiodore, Philopon' (1540-1550), fol. 148, rechts r.16: 'antipheronti tôi rantinô' [sic], r.19: 'antitupou'. Op fol. 149, rechts r.5 van onder: 'antipheronti tôi tarantinô', fol. 150, links r.4: 'antipherôn'. - Girolamo Mercuriale, Medicina practica (Lugd. 1618), p. 187: "Arist. 3. meteor.t.15. [Engl.] refert in historia de Iride ... qui continuò videbat suam imaginem ... {Ratio secunda} scire debetis, Alex. Aphrod. & Olymp. eo in loco dixisse, hunc fuisse Antiphontem ...". Voor Olympiodorus zie ook: J. A. Fabricius, Bibliotheca Graeca, vol. 9, Hamb. 1719, p. 352 e.v. - Uiteindelijk werd gevonden: 'Antipherón ho Ôreitès', iemand uit Oreus, in: Olympiodori in Aristotelis Meteora commentaria, ed. G. Stüve, Berol. 1900, p. 232, noot. "Antipheron of Oreus", in: Aristoteles, 'On Memory and Reminiscence' (transl. J. I. Beare), Part 1. "'Antipheronti tôi Ôreitèi ... Antipheron of Oreos", in G. T. Ross, The Sensu and De Memoria, Cambr. 1906, p. 106-107. Alexander of Aphrodisias, ed. M. Hayduck, Berol. 1899, p. 147, voorlaatste regel: 'Antipherôn ho Oreitès', noot: ook 'Oritès'. +) Vergilius, Aeneid, VIII, 22-25. In The Essays of Montaigne done into English by John Florio Anno 1603, vol. 1, London 1892, p. 40:
|
| [ 6 ] | [ v ] |
|
in quibus Solis, Lunae, candelae effigies geminata & saepius multiplicata conspicitur: cum enum politae superficie 'tôn leiôn', proprium sit objectae figurae imaginem exprimere, vitrei speculi summa superficies eam reddet: &, cum vitrum sit corpus diaphanum ac radiis penetrabile, in fundo alteri superficiei iterum occursabit, quae & ipsa radios allapsos reflectet, & objecti visibilis effigiem repraesentabit: maximè si crassiusculum sit vitrum, vel superficies adversae (quod vitium ipsis ferè perpetuum est) non exactè parallelae, sed vel tantillum inclinatae erunt. Hîc enim duae effigies quasi primariae redduntur, uno in summo, altera in imo, ob diversos incidentiae & reflexionis angulos: reliquae omnes ab his mutuo reflexu multiplicatae cernuntur: non secus atque in duobus speculis inter se ex adverso positis evenire solet, ubi alterum in altero cum omnibus picturis repraesentatur. Quod si lentem crystallinam, cujusmodi perspicilla senes in oculorum subsidium usurpant, manu teneas, imaginem candelae geminabit, & pro concavae aut convexae superficiei positu (est enim foris utrimque convexum, intus concavum) tanquam speculi lege eas exhibebit. Quin imò si oculis admoveas & lucernam contuearis, ipsam flammulam per corpus diaphanum, & eius imaginem obscuriusculam tanquam in speculo cernes: quia refractivum sit quoque reflexivum. Idem in stellarum fulgore non rarò evenire, & à latere alios fulgores priorum imagines videri, stellarumque numerum sub imagine multiplicati, à vero alienum non videtur. Neque |
| [ 7 ] | [ v ] |
|
tamen hic eò dico, quasi omnes stellulas absque specillo invisas tantum imagines esse putem: sed quod illud solum subinnuam, nonnullas stellas oblongas ideò forsan nobis videri, quod, cum à latere illarum imagines in specillo cernamus, alias nos in coelo contueri credamus. Nam si oculum paullum ab axe vitreae lentis dimoveas, in ipsâ flammulae imaginem quoque contueberis. Et, quandoquidem dioptrae illae, quae superficiem 700, 800 aut etiam nongenties multiplicant, longiusculos habeant tubos, ac lentes lento curvamine surgentes, in positu ab axe lentis aberrari humanum puto. Quod tamen non ita temerè dictum intelligi velim, quasi non ante stellarum coelo infixarum radiatum lumen, cum planetarum geminato fulgore contendendum censeam, quandoquidem experientia hic veré utramque paginam*) facit, ut, quid super hâc re statuendum sit, tandem cognoscamus. Verumenimvero post absolutum 'epeisodion' etiam ipsam tabulam°) intueri tempus est. Maculae igitur quas accuratissimo suo penicillo novus & subtilis hic Apelles in Sole depinxit, has ipsas tamen ex Solis corpore expunxit, quia his Solem adspergi nefas putavit. At Lunare corpus terris citimum 'aitherian gèn kaleisthai par' Aiguptiois', Terram Ætheriam Ægyptiis vocari Theon#) in Timaeum ex Porphyrio scriptum reliquit: atque ideò, non secus quàm Terram, confragosum esse aevo teste comprobatur. Quid? si caetera sidera eandem lucis legem subeunt, eamque à Sole hauriunt 'polu drattomenai puros anthos', multum ignis florem decerpentes? quemadmodum consentaneum est ejus observationibus,
*) Zie Plinius, 2.22. Engl.2.5. 
 °) Scheiner 1612, 'Maculae in Sole apparentes ... 1611' 22 Octob. A, B, C, D, E, F, G, Sol oriens. Sol occidens. #) Niet Theon, maar: Proclus, 'Eis ton tou Platônos Timaion hypomneèmatôn Proklou bib. e', Basel 1534, p. 45, r. 29. Cf. p. 3, noot: Taylor, 1820, p. 124, "Porphyry ... supposes Vulcan to be the intellect that presides over art, but earth to be the lunar sphere. For this is called by the Egyptians ethereal earth. ... that souls ... are disseminated in the body of the moon; souls that give themselves to the arts, dwelling there". Gr.: '... ton men Hephaiston, technikon hupotithetai noun, gèn de, tèn selèniakèn sphairan.' |
| [ 8 ] | [ v ] |
|
qui Mercurium corporis sui objectu maculam in Sole designasse observatum à se testatus est. Eccurnam igitur quaeso in his nihil eminens, nihil lacunosum, nihil angulis incisum censebitur? sed ipsa penitus sphaerica & laevia? Neque enim quidpiam causae, cur id ita sit, effingi posse puto. à quâ mente illud Thaletis profectum mihi videtur, cum 'geôdè men, empura de ta astra', Terrea quidem, sed ignita sidera*) pronuntiavit. Mundum quidem ipsum homalon', & sphaerica levitate tenerum ut credam, aliquas rationes video. Particulare autem aliquod corpus, ut Lunae, Veneris, Mercurii perfecté sphaericum esse, ut non alicubi lacuna aut extuberans aliquid, tanquam curvi riparum flexus, crebrique vertices & confracta montium juga, aut concavi vallium sinus ponantur, id ut credam haud facile à me ipso impetrare possum. Ideoque quod Herodotus monet 'mè apodechesthai tous legontas kukloterè tèn gèn hôs apo tornou', non audiendos qui Terram tanquam torno rotundatam°); id si de Sole quoque quis dicat, me certè non repugnantem habebit. Illa porrò de macularum positu, parallaxi, motu neque affirmare neque infirmare omnino possum. Nam certé, quid attinet hîc 'logon mèkunein'? Cum & iste vir doctissimus (quisquis tandem sit, aut ubicunque Terrarum Apelles noster lateat) non tantum diligenti adeò, & quidem saepius iteratâ observatione haec ipsemet notârit: sed etiam eandem viam impuné observandi benignissimé omnibus commonstrârit, objectu vitri crassiusculi viridis vel caerulaei proximé oculum; quemadmodum nostrates
*) Zie Pseudo-Plutarchus, De placitis philosophorum libri 5 (Flor. 1750, Gr.-Lat., ed. E. Corsinus), lib. 2, cap. 13. Plutarchi Chaeronensis Quae exstant omnia, Francof. 1599, T. 2, lib. 2, cap. 13, p. 888. °) Herodoti Halicarnassei historiarum libri IX, Ff. 1608 (transl. L. Valla), lib. 4, § 36, p. 236 — zonder de eerste vier woorden; ook in ed. Bas. 1557, Melpomenè (lib. 4), p. 121. Vergelijk ed. 1928, Gr.-Engl. van A. D. Godley, p. 235: "they draw the world as round as if fashioned by compasses, encircled by the river of Ocean". |
| [ 9 ] | [ v ] |
|
nautae Solis altitudinem radio observaturi, vitri colorati interpositu oculos muniunt. Quamobrem quid aliud erit judicandum, quàm diligentissimum pictorem, quique omnes ad 'autopsian' provocet, veram nobis effigiem expressisse? Ista verò de Venere appendicula, etsi vera sit, non tamen necessaria mihi videtur. Neque enim si Venus in apogaeo epicycli posita non sit animadversa Soli 'epiprosthen', officere, evestigiò sequitur eam supra Solem ferri. nimis enim scrupulosum est septem scrupulis horum planetarum latitudinem alligare. Quantum enim hâc in parte; à vero diversi abeamus, Tychonis observationes indicio esse poterunt. Neque tamen haec propterea disputo, quasi istam veterum (ut opinor) Ægyptiorum argutissimam hypothesin de Mercurii & Veneris circa Solem ambitu repudiem, quam novis Atlantibus probari & videam, & probem: sed quod duntaxat moneam, nihil hoc argumento ab invito extorqueri. Deinde etiam nollem ita in magistri verba juratum, ut planetarum orbes (quemadmodum vulgo loquimur) reales statuantur. Quomodo enim in liquido aethere hos fingemus solidos? tanquam omnia in ipsorum orbibus posita, ipsis quasi affixa, atque ideò illorum motu conversa corripi necesse sit? Quam sententiam doctissimorum Mathematicorum 'diatribais', hoc quidem seculo, nemo probabit. Quin imò eodem argumento has ipsas maculas ex Solis sphaera eliminabo, quo eaedem à Mercurii & Veneris orbibus arcentur: siquidem verum sit eas velocius Sole commoveri, idque motu ipsi |
| [ 10 ] | [ v ] |
|
adverso, saltem non congruo, neque pari celeritate, neque in eandem plagam. Ad extremum denique, tria illa argumenta, quae huic picturae tanquam necessaria lineamenta appinguntur, & reluctantes, ut in eam sententiam eant, quasi cogere visae sunt, quàm vim habeant, nunc demum quoque videamus. 1. Maculae in orbe Solis prope limbum in ingressu & egressu gracilescunt. 2. Duae plurésve circa limbum coëunt, in medio diducuntur. 3. Omnes im medio celerius moventur, quàm circa limbum. Unde illud effici concludique posse videtur, maculas has non in ipso Sole, sed aut circa Solem, aut sub Solem moveri. Certè haec argumenta cum reverâ ac veritate unum tantum sint, & ab eodem fonte deducta, in tria, in speciem duntaxat diversa, ita disperata & diducta sunt. Neque enim quidquam tale, si ita nuda proponantur, necessariò hinc inferri optici contenderent. Commodùm, dum ista meditor, in mentem mihi veniebat veteris fabulae figmentum, poëtarum terriculamenta, 'sumplègadas' insulas in Euxini Ponti ingressu inter se committentium:
*) Gaius Valerius Flaccus, Argonauticon, Antw. 1566 (ed. L. Carrion), lib. 4, p. 107 (eind). °) Naturalis Historia, 4.92. Engl. 1855 (ed. Bostock), 4.27. |
| [ 11 ] | [ v ] |
quoniam parvo discretae intervallo ex adverso intrantibus geminae cernebantur: paulatimque deflexâ acie coëuntium speciem praebebant. Unde Apollonius in Argonauticis celebravit*)
*) Gr. bij Perseus: ed. G. W. Mooney (1912), 2.550. °) Verglius, Aeneid, 3.411. Engl., transl. T. C. Williams, 1910. |
| [ 12 ] | [ v ] |
|
|
| [ 13 ] | [ v ] |
|
|
| [ 14 ] | [ v ] |
|
|
| [ 15 ] | [ v ] |
|
|
