Chr. Huygens | Oeuvres XVII

Tekenaar

Christiaan Huygens was een begaafd tekenaar, evenals zijn broer Constantijn jr. (^)  Veel tekeningen van Christiaan zijn niet meer dan haastige en vaak slordige schetsen, gemaakt voor zichzelf, maar sommige zijn behalve informatief ook een plaatje om naar te kijken. Hier enkele voorbeelden uit deel 17 van de 'Werken'.



[ 97 ]

Slingeruurwerk

[ 183 ]

Sympathie


klok aan gewicht
Ca. 1659.
Een goed uurwerk op een schip kan helpen de plaats op zee te bepalen. Maar het mag de slingeringen van het schip niet volgen. Dus: hang het aan een zwaar gewicht aan een kabel.

2 hangende klokken
22 februari 1665.
Twee nieuwe klokken voor gebruik op zee, vrij opgehangen. A is verzwaard met lood. Huygens ontdekte dat ze, naast elkaar opgehangen, dagen lang tot op de seconde gelijk liepen, met de slingers in tegenfase.
[ 185 ]
Hij ging deze wonderbaarlijke eendracht ('concordia') onderzoeken, en op 1 maart tekende hij de onderzoeksopstelling.

2 klokken hangend aan plank over stoelleuningen; 2 slingers

Zijn verklaring was: de slingers voelen elkaars beweging ('sympathie'):
Stel dat slinger B op de loodlijn BD is en slinger A nog maar op AC, en dat B naar links gaat en A naar rechts; dan wordt ophangpunt A naar links geduwd, zodat de slingering van A versneld wordt. Als daarna B in stand BE is en A op de loodlijn AF, dan wordt het ophangpunt van B naar rechts geduwd, dus slinger B wordt vertraagd. Enz.
Zie ook de brief aan Moray van 6 maart 1665.




[ 278 ]

Vallende kogel

hand aan slinger, bak op stoel 21 oktober 1659.
Hoe ver komt een vallende kogel in een halve seconde?

Een slinger van 3 voet slingert in 1 seconde van links naar rechts ('3 p[edes] - 1 sec'). Huygens neemt een halve slingering:

- Hang de slinger aan de wand ('paries'),
- houd het singergewicht en de kogel in één hand,
- laat ze tegelijk los,
- meet de valhoogte waarbij je één tik hoort.

Uitkomst: 3,5 voet ('31/2 ped.') in een halve seconde.

In de Latijnse tekst staat:
"3 voet en een halve of ongeveer 7 duim" (1 voet is 12 duim).

1 (Rijnlandse) voet = 31,4 cm, dus: 109,9 cm of 112,5 cm.
Het was nog maar een begin; de juiste waarde is: 122,6 cm.


15 november (valtijd 3/4 sec.):
"maar ook al wordt de hoogte met 3 duim vergroot of verkleind, ze blijken toch tegelijk te klinken", en: je kunt ze zo niet echt tegelijk loslaten, "vertrouw maar niet op deze proef".

De kegelslinger had hem toen al opgeleverd: in 1 seconde valt een gewicht over 15 voet en 71/2 duim (491 cm).



    Zie ook de tekeningen op p. 282 en 283: een toestel om de valtijd zo nauwkeurig mogelijk te meten, en zelfs de val te registreren op een strook papier! (1664)
[ 280 ]
hand met hamer, bolltje op bol 1659.  Begint een val met snelheid nul?

Mersenne en Descartes dachten van niet.
Huygens zegt:
- houd een grote kogel A in de hand,
- een kleine (B) lichtjes tussen de vingers daarop,
- houd ze tegen het licht,
- geef met een hamer een tikje op A.

Je zult zien dat er licht schijnt tussen de kogels.
Dus: B begint te vallen met een snelheid die je zo klein kunt maken als je wilt.




[ 287 ]

Ellipsograaf

ellipsograaf
Uit Manuscript 17 ('boeckje'), datum onbekend.

Een instrument om ellipsen te tekenen (misschien in verband met lenzen die elliptisch geslepen moesten worden):
- een schijf met twee sleuven in de vorm van een kruis,
- een lat met twee pinnen die in de sleuven passen,
- gaten in de lat, voor de tekenstift.

Een andere tekening staat in de brief aan Mocchi (1656).
Simon Stevin beschrijft zo'n instrument in zijn Meetdaet, en Frans van Schooten in zijn Mathematische oeffeningen, p. 300.
Simulaties: 'Toy' , 'Trammel of Archimedes'.




En verder bijvoorbeeld ...

planetarium, buitenkant refractometre - toestellen: brekingsmeter,
het planetarium van 1682,
slijptoestel, draaibank, kijkermast

- waarnemingen met een microscoop, en met een telescoop: vele malen werd Saturnus getekend (^)  (^)

- portret van zijn (zieke) vader in Koren-Bloemen (1658)
- landschapstekening, Scheveningen, Hofwijck e.a. (1658)
- plaatjes voor de toverlantaarn (hierbij ook de 'veersandaal')


draagstoel tussen paard en 2 wielen

- tekeningen van een sjees (chaise) (^)  (^)  (^) en een vierwielig rijtuig


sneeuwkristal Domtoren in piramide - pyramide met Utrechtse Domtoren erin

- een sneeuwkristal  (^)

- vleugel als van vleugelzaad van de esdoorn (sycomorus genoemd)

kasteel
muts van ridder muts - op reis:  kasteel van Vincennes,

muts van een student in Oxford,
riddermuts, orde van de Kousenband.




In 1664 noemt Christiaan het tekenen in een brief: "Ik schrijf dit alles met een pen van glas, een nieuwe uitvinding ... ze schrijven in elke richting, wat ook heel geschikt is voor tekenen."




Christiaan Huygens | Tekenaar (top)