Christiaan Huygens (1629 - 1695), de grote Nederlandse natuurkundige ¹ die met zijn 'ondervinding en rede' zoveel verschillende bijdragen leverde aan de wetenschap, heeft maar twee werken gepubliceerd in zijn moedertaal:

• Van rekeningh in spelen van geluck (Lat. 1657, Ned. 1660), elders ² te vinden.
• Kort Onderwys aengaende het gebruyck der Horologien tot het vinden der Lenghten van Oost en West (1665).

Maar Huygens heeft wel meer in het Nederlands geschreven, al was dat vaak met Latijn doorspekt en doorweven. Een interessant voorbeeld is:

• De coronis et parheliis (ca. 1660)
  Over kringen en bijzonnen.

Een poging tot verklaring van 'hemeltekens',
met beschrijving van historische waarnemingen.

Verder zijn hier in het Nederlands onderzoeksnotities:

• Het luchtledige (1661-2), experimenten met een luchtpomp. Met een waarneming waarover Huygens later publiceerde, hangend water.
  

praktijkervaring van Christiaan en broer Constantijn:

• Memorien aengaende het slijpen van glasen tot verrekijckers (1685).

figuren:

• Tekenaar was Christiaan Huygens ook.

en brieven, o.a.:

• J. J. Stampioen, boekenlijst en studieadvies (1645).
• Briefwisseling met Dirck Rembrandtsz van Nierop (1659-'69).
• Idem met Antoni van Leeuwenhoek en Nicolaas Hartsoeker (ca. 1678).
• Lengtevinding op zee: instructie (1686), rapport (1688), e. a.
• Lijsten van brieven in het Nederlands in Oeuvres Complètes:
   I  , II , III , IV , V , VI , VII , VIII , IX , X.

Over zuiver wiskundige onderwerpen, afgezien van kansrekening, schreef Huygens niet in het Nederlands, behalve één stukje over het berekenen van de hoeken van een boldriehoek waarvan de zijden bekend zijn (XX, 458-460).

---

Vertaald:  ³ Uit I - X:

• Parels uit brieven.
• Briefwisseling met Mersenne, en gedeelten van die met van Gutschoven, Wallis, Hevelius, Chapelain, de Sluse, Bayle, e. a.
• Vliegmachine van Burattini (1648).
• Huygens-barometer (1672).
• Opmerkingen over Descartes (1693).

Uit XI:

• Meetkunde-problemen voor de 16-jarige Huygens (1645).
• Theorema's over de kwadratuur (1651).

Uit XII:

• Vondsten over de grootte van de cirkel (1654).

Uit XIII:

• Dioptrica:
  1. Over lichtbreking (1653),
  2. Over aberratie (1666),
  3. Over telescopen en microscopen (1685 - 1692).
  
  
• Over het oog en het zien (met tekening toverlantaarn).

• Waarnemingen met een bolletjesmicroscoop
  (zoals Leeuwenhoek).
  

Uit XVI: Over beweging na botsing (1656/1703).

Uit XIX:

• Kometen (1681), en de aardbeving van 1692.

Uit XXI:

• Wat te denken van God?   e. a. gemengde gedachten (1686-90).
• Betoog over de oorzaak van zwaarte (1690).
• Leven op andere planeten, voorstudies voor Cosmotheoros.
• Beschrijving van het planetarium
  (vertaling: Vollgraff & van Eck, 1928).

Uit XXII:

• Lijst van publicaties.
• Biografie met o.a. Dagboek: Parijs en Londen, 1660-1.

En verder: Uit XXII:

• Catalogus van boeken uit de bibliotheek van Christiaan Huygens ⁴.

Een overzicht van de Oeuvres complètes ⁵ :

• Sommaires des Oeuvres, met vertaling: Inhoud van de werken.

Uit Opera varia (1724):

• Hugenii vita, van W. J. 's Gravesande: Huygens' leven.

---

Noten

1. P. Harting, Christiaan Huygens : in zijn leven en werken geschetst, Groningen 1868.
   DBNL o.a.: Jan Romein en Annie Romein-Verschoor, 'Christiaen Huygens' in Erflaters ....
   A. E. Bell, Christian Huygens and the development of science in the seventeenth century (London 1947/50).
   C.D. Andriesse, Titan kan niet slapen (Amsterdam, 1993), Engl.: Huygens - The Man behind the Principle (Cambridge, 2005; preview) [^].
   R.H. van Gent en A.C. van Helden, Een vernuftig geleerde: De technische vondsten van Christiaan Huygens (Leiden 1995, pdf).
   De zeventiende eeuw, 12-1 (1996).
   Fokko Jan Dijksterhuis, 'Titan en Christiaan Huygens in werk en leven', in Gewina 23-1 (2000).
   Rienk Vermij, Huygens. De mathematisering van de werkelijkheid (Diemen, 2004).
   Christiaan Huygens Web, ook bij DWC, het Digitaal Wetenschapshistorisch Centrum van de KNAW.
   Tentoonstelling 'Christiaan Huygens. Facetten van een genie: de manuscripten' (UB Leiden, 2004).
       Gianfranco Mormino, 'Bibliographie huguenienne', in Revue d'histoire des sciences, 56 (2003) 153-190.
       Fabien Chareix, La philosophie naturelle de Christiaan Huygens (2006; preview); bibliografie.
   
   Portretten bij Kees Verduin (ook van Constantijn Huygens sr).
   Bram Stoffele, 'Christiaan Huygens — A family affair' (2006).
   Huygensmuseum Hofwijck.
   Vader: Constantijn Huygens, moeder: Suzanna van Baerle.
   De canon van Nederland: nr. 51 (i.p.v. Boekdrukkunst).
       Voor vindplaatsen van 'ondervinding en rede' zie noot bij III, 444.   «
   
   
2. Van rekeningh in spelen van geluck (in Fr. van Schooten, Mathematische oeffeningen, 1659/60) kreeg een heruitgave bij Epsilon (Utrecht, 1998).
   En op het web van C. J. Verduin (met meer!).
   Zie voor uitgaven van Huygens' werk biblio-1 en -2, bij 'Huygens Web'.
       Of the laws of chance, or, A method of calculation of the hazards of game (John Arbuthnot), 1692, 4e ed. John Ham, 1738.   The value of all chances in games of fortune (transl. W. Browne), 1714.   «

3. Vertalingen zijn van ondergetekende, tenzij anders vermeld.   «

4. Ook de veilingcatalogus van de bibliotheek van Constantijn Huygens (sr) vermeldt veel natuurwetenschappelijke boeken. En nog meer die van de 'Bibliotheca Zuylichemiana' van Constantijn junior. Zie: lezing.

5. Oeuvres complètes op het web bij Gallica: er was een overzicht bij 'Huygens Web'.
   Een aantal delen ook bij Internet Archive ( 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13-1, 13-2, 14).
   En (het is bijna niet te geloven) alle 22 delen met gedigitaliseerde tekst bij DBNL.
   Opuscula postuma (1703), Opera varia I en II (1724), en Opera (1751). Hier een index.
       Gianfranco Mormino, 'Sur quelques problèmes éditoriaux concernant l'œuvre de Christiaan Huygens', in Revue d'histoire des sciences, 56 (2003) 145-151.
   
   Handschriften: Leiden UB, 'Collectie Christiaan Huygens'.
       Joella G. Yoder, A Catalogue of the Manuscripts of Christiaan Huygens including a concordance with his Oeuvres Complètes, Brill 2013.