IB | < Vertalingen > | Index

Vallen , Aarde , kaarsvlam , stem , valsnelheid , lichtsnelheid , stergrootte


Isack Beeckman - 1632 v


[ 239 ]
Vallen    

Lapis major celerius cadit, sed visu difficulter cum discernatur.

    Aer non longe videtur abesse a vacuo. Idcirco non commode in eo observari potest an major globus non celerius cadat minori ejusdem materiae; tam celeriter enim uterque cadit ut tempus vix notari possit. Ad hanc rem igitur commodior est aqua in qua procul dubio deprehendes majores lapides celerius descendere minoribus. Atque ita D. Mersennus qui contrarium sustinet [<], refutatur. Imo in ipso aere si duos globos inaequalis magnitudinis componas, major inferius cadet.   [>]
Grotere steen valt sneller, maar moeilijk te zien en toch te onderscheiden.

    Lucht schijnt niet veel te verschillen van vacuüm. Daarom kan daarin niet behoorlijk waargenomen worden of een grotere bol niet sneller valt dan een kleinere van dezelfde stof; beide vallen immers zo snel, dat de tijd nauwelijks opgetekend kan worden. Voor deze zaak is water dus geschikter, waarin je zonder twijfel zult bevinden dat grotere stenen sneller dalen dan kleinere. Bovendien wordt zo Mr. Mersenne weerlegd, die het tegendeel volhoudt. Ja ook in de lucht zelf, als je twee bollen van ongelijke grootte verbindt, zal de grootste onderaan vallen.   [>]


Samenhang    

Corporum cohaesio explicata.

    Calida in vacuo posita, dissipantur si partes compositorum non aliter cohaereant quam per compressionem corporis ambientis. Calor enim est ignis motus. Composita autem in vacuo posita, etiam levissimo tactu cedunt, cumque intus ab igniculis tanguntur, partes omnes ab invicem dehiscunt*), nisi siderum radij ea comprimant.
    [ *)  Vgl. 'dehiscunt' in 'Formicae ...' (>). ]
Samenhang van lichamen uitgelegd.

    Iets warms, in vacuüm geplaatst, verspreidt zich als de delen van het samengestelde niet anders samenhangen dan door samendrukking van het omgevende. Warmte is immers beweging van vuur. En samengestelde dingen, in vacuüm geplaatst, wijken bij zelfs de lichtste aanraking, en wanneer ze binnenin door vuurdeeltjes aangeraakt worden, gaan alle delen van elkaar af, tenzij straling van de sterren ze samendrukken.

[ Ned. ]


[ 240 ]
Aarde    

Terrae centrum gravitatis et magnitudinis differt et quid hinc oritur.

    Cum Terra nostra ubique non sit ejusdem materiei, sed hoc loco constet ex corporibus utpote metallis, lapidibus etc., alio loco ex levioribus utpote aqua, lignis, hiatibus etc., necesse est aliud esse centrum ejus gravitatis, aliud magnitudinis sive globi; et axis Terrae, circa quem motu diurno movetur, per utrumque centrum necessario transit. Nam dum Solis radij annuatim Terram circumducunt, semper nova Terrae pars Soli sese offert, quae quoque a radijs percutitur cogiturque versus eam plagam ad quam ipsi radij tendunt.
Aarde: verschillend middelpunt van zwaarte en grootte, en wat hieruit voortvloeit.

    Daar onze Aarde niet overal van hetzelfde materiaal is, maar op de ene plaats bestaat uit lichamen zoals bijvoorbeeld metalen, stenen enz., op de andere plaats uit lichtere zoals water, hout, kloven enz., is het noodzakelijk dat er een ander middelpunt is van de zwaarte ervan, dan van de grootte oftewel de bol; en de as van de Aarde, waar ze omheen beweegt met de dagelijkse beweging, gaat noodzakelijk door beide middelpunten. Want terwijl de stralen van de Zon het hele jaar de Aarde omgeven, biedt steeds een nieuw deel van de Aarde zich aan de Zon aan, dat ook door de stralen getroffen wordt en geduwd naar die kant waarnaar de stralen zelf gaan.
[ 241 ]
Quoniam igitur a radijs percussa, non possit non moveri Terra, movetur secundum eam partem quae stat in aequilibrio quae sola est secundum axem qui per duo haec centra transit. Nam aliae diametri omnes eam una parte reddunt ponderosiorem, non quod pondus ibi habeat Terra, sed plus corporeitatis quae in hac quam in illa medietate illi est loco ponderis; vel si axem per centrum gravitatis duntaxat transire facias, una medietas plus habebit magnitudinis quam altera. Aangezien dus de Aarde, getroffen door de stralen, niet anders kan dan bewegen, beweegt ze volgens dat deel dat in evenwicht staat, wat alleen is volgens de as die door deze twee middelpunten gaat. Want alle andere middellijnen maken haar aan één kant zwaarder — niet dat de Aarde daar gewicht heeft, maar meer lichamelijkheid die voor haar in de plaats komt van gewicht, in deze zowel als die helft — of als je de as alleen door het middelpunt van de zwaarte laat lopen, zal de ene helft meer grootte hebben dan de andere.

[ Ned. ]

Kaarsvlam    

Flammae candelae generatio.

Ontstaan van kaarsvlam.

    Flamma candelae generatur, quia per calorem priorem halitus procreatus, ascendens per ellychnium ad meditullium flammae prioris, ibidem ad justam flammae et lucis tenuitatem scinditur.     Een kaarsvlam ontstaat, omdat een door eerdere warmte verwekte damp, opstijgend via de pit naar het midden van de eerdere vlam, daar gesplitst wordt in de juiste vluchtigheid van vlam en licht.

[ Ned. ]


[ 248 ]
Stem    

Vox acuta et gravis quî in ore formentur.

    Vox acuta et gravis non per oris amplificationem et contractionem, sed per faucium aperturam et clausuram majorem et minorem efficitur. Una enim littera quae per os formatur, id est ore in eadem forma manente, omnes in acumine et gravitate variationes subit; id est per A litteram omnia possumus canere. Fauces autem cavae sunt et cavitas potest fieri major et minor.
Hoge en lage stem, hoe in mond gevormd.

    De hoge en lage stem wordt niet teweeggebracht door vergroting en samentrekking van de mond, maar door grotere en kleinere opening en sluiting van de keel. Eén letter immers die met de mond gevormd wordt, dat is terwijl de mond in dezelfde vorm blijft, ondergaat alle variaties in hoogte en laagte; dat wil zeggen, met de letter A kunnen we alles zingen. De keel nu is hol en de holte kan groter en kleiner gemaakt worden.   [<]

[ Ned. ]


[ 250 ]
Valsnelheid    

Corporum cadentium celeritas ut exploretur.

    Qui cupit corporum cadentium celeritatem variantem per spatia majora et minora explorare [<], erigat tubos perpendiculares eosque aqua repleat; in eosque descendat lapis aut aliud corpus aqua gravius. Videbis quanto tempore per duo, tria, quatuor spacia cadat etc.
Snelheid van vallende lichamen te onderzoeken.

    Wie de verschillende snelheid wil onderzoeken van voorwerpen die over grotere en kleinere afstanden vallen [<], moet loodrechte buizen oprichten en die met water vullen; daarin moet een steen afdalen of een ander lichaam dat zwaarder is dan water. Je zult zien in hoeveel tijd die over twee, drie, vier afstanden valt enz.


Lichtsnelheid    

Lumen quam celeriter moveatur explorare.

    Item sic potest quis per tubum horisontalem, aqua limpida plenum et utrimque vitro claro clausum, explorare quanto celerius per aerem quam per aquam lux candelae aut scintillae lapidis transeat.
Onderzoeken hoe snel het licht beweegt.

    Evenzo kan iemand met een horizontale buis, vol helder water en aan weerszijden met klaar glas afgesloten, onderzoeken hoeveel sneller door lucht dan door water het licht gaat van een kaars of vonkjes van een steen.   [>]

    In 1839 stelde Arago zo'n meting voor om uit te maken of licht uit deeltjes bestaat (Descartes, Newton) of een golf is (Huygens). In 1850 bleek: in lucht sneller dan in water, dus een golf. Beeckman nam aan: deeltjes, minder makkelijk bewegend in dichtere materie [<,>].
[ Ned. ]


[ 252 ]
Stergrootte    

Fixarum diametri
per candelae flammam examinantur.

    Flamma candelae, tam longe quam fieri potest visa, talis pars est ejus circumferentiae cujus semidiameter est distantia oculi videntis a flamma, qualis fixa est sui circuli. Ad haec fixarum lumen in vacuo movetur perpetuo, si ipsarum et nostrum aerem exceperis; flammae lumen vero toto itineris spatio per aerem. Ergo fixarum diametri visibiles multo minores sunt quam putantur.   [<]
Middellijnen van vaste sterren
worden met kaarsvlam onderzocht.

    Een kaarsvlam, van zo ver mogelijk gezien [>], is een zodanig deel van die omtrek, waarvan de halve middellijn de afstand is van het oog van de waarnemer tot de vlam, als een vaste ster is van zijn cirkel. Hierbij beweegt het licht van de vaste sterren voortdurend in het luchtledige, afgezien van hun eigen lucht en de onze; het licht van de vlam daarentegen over de hele reisafstand door de lucht. Bijgevolg zijn de zichtbare middellijnen van de vaste sterren veel kleiner dan men meent.   [>]

[ Ned. ]



Isack Beeckman | 1632 v (top) | vervolg