Home

Orgelconcerten te Breukelen



De Protestantse Gemeente Breukelen beschikt over twee kerkgebouwen, de 'oude' Pieterskerk (15e eeuw en later) en de 'nieuwe' Pauluskerk (1908-'09).
In de Pieterskerk staat het fraaie Bätz-orgel (1787/1867), het orgel in de Pauluskerk is in zijn laatste gedaante van De Koff (1870/1909/1953).
In beide kerken worden orgelconcerten gegeven.

2017

Concerten van Jan Pieter Karman in de Pauluskerk, op zondag, 15.00 uur:
 1 januari
19 maart
28 mei
16 juli             vervallen
10 september         ,,

Marktconcerten in de Pieterskerk, elke vrijdag in juli en augustus, 12.45 uur:
 7 juli             Frank Schneider
14 juli             Peter Verhoogt
21 juli             Peter van Dijk
28 juli             Jaap Jan Steensma
 4 augustus         Willeke Smits
11 augustus         Teus de Mik, m.m.v. Frans Oosterhuis, hobo
18 augustus         Diederik Bos
25 augustus         Johan Erné


2016



Sinds 2000 is Jan Pieter Karman als organist verbonden aan de Protestantse Gemeente te Breukelen, voor diensten in de Pieterskerk.
Zijn orgelstudie heeft hij gedaan aan de conservatoria van Arnhem (diploma's docerend musicus orgel en kerkmuziek), Den Haag (aantekening improvisatie) en Amsterdam (diploma uitvoerend musicus orgel). Daarna de muziekstudies afgerond met het doctoraal muziekwetenschap in Utrecht (1995).
Hij was finalist bij diverse interpretatie- en improvisatieconcoursen (met als laatste Haarlem in 1996).
Hij geeft al vele jaren regelmatig orgelconcerten in de beide kerken van de PGB, op het De Koff-orgel van de Pauluskerk en het Bätz-orgel van de Pieterskerk.

Zie ook 'Pauluskerk' en 'Pieterkerk'.





De Orgeldatabase beschrijft heel veel orgels.




Uit de orgelhistorie:


Utrechts Psalter
  (Frankrijk, 9e eeuw)
  UB Utrecht  

orgel met vier pompers
bij Psalm 149


orgel in rust
bij 'Psalm 151'

Pusillus eram inter fratres meos
et adolescentior in domo patris mei
pascebam oves patris mei.
Manus meae fecerunt organum
et digiti mei aptaverunt psalterium.
 
Klein was ik onder mijn broers
en opgroeiend in het huis van mijn vader
weidde ik mijn vaders schapen.
Mijn handen maakten een organum
en mijn vingers stemden een psalterium.

Vergelijk: Stuttgarter Psalter



Nicolaikerk, 1120
... eene, in der tijd, door den heer Limburg, in leven orgelmaker te Utrecht, gegeven verklaring, bij welke hij betuigde, onder het afbreken van een zeer oud orgel in de Nicolaikerk te Utrecht, het jaartal van deszelfs vervaardiging gevonden te hebben op het groot manuaal, zijnde 1120; hetwelk zoo onvolledig was van zamenstel, dat men er geene registers of schuiven, alleen twaalf reijen pijpen in vond, de grootste prestant waarvan was 12 voet (oude Rijnlandsche maat).
In: J. Berman, Beschrijving van de St. Lievens Monsterkerk, te Zierikzee, Op de 7 october 1832, door brand ten eenemale verwoest (1834), p. 20.
Zie ook: Tijdschrift Ver. Noord-Ned. Muziekgeschiedenis, deel II (1887), p. 196.
En: W. H. Thijsse, Zeven eeuwen Nederlandse muziek (1949), p. 39.



De orgelmaker

is één van de kinderen van Mercurius
in [Die sieben Planeten], ca. 1450


orgelmaker
...
Sy sind wolgelert schriber.:
Goldschmid maler und bildschnider:
Orgeln machen und orgloggen fin:
Zu mancherhand sy listig sind.:
Ir fründe ni in wenig hilfig sind.:
Arbaitsam sind mercurius kind'.

Tekst in: Deutsches Museum ..., I (Jena 1842), p. 251.




Arnolt Schlick


orgel met grote blaasbalgen
Spiegel der Orgelmacher und Organisten, 1511


Met wat puzzelen valt er heel wat te leren uit dit boekje (herdruk 1869, index op p. 82):

H. 1, p. 82 (13): Das erst Capitel. Das man warnem wo das werck zü stellen sey ...

H. 2, p. 84 (15): [von der mensur der pfeiffen] ... grossen wercken daran die grösst pfeiff. XX. XXIV. oder. XXX. schuh leng het ... nit woll underschiedlich zü hören was daruff gespilt wirt ... Auch die organisten nit so frey oder geweltig yr ubung daruff zuvolbringen ...
p. 85 (16): ... zü einem zimlich kleinen werck wolt ich raten die vorig bezeichnet moss. XVI. theill [16 x 47/8 Zoll = 6,5 voet] ...
... so man das pedall zü hilff het daruff man zwo oder drey stim, dar zü ym manual fier, das sein miteinander Syben spiln mag ...

H. 3, p. 88 (21): [die Werk den Organisten brüchlich zü machen] ... das das clavir des manuals xxiiij claves naturales, vier fa, vier la, das sein dry octaven, unnd ein tertz perfect, hab und nit zü weit, oder so breyt claves als die alten vor zeitten gemacht haben oder auch so eng und schmall wie dan in etlichen wercken funden werden, als solten kinder dar uff spiln ...
p. 89: Unnd sollen die semitonien nit zü dün oder zü nieder sein ...
p. 90 (23): In dem Pedall ... zwelff claves naturales sampt den semitonien dar zwischen ...

p. 92 (26): ... die clavir des manuals und pedals sollen zimlicher höch uber einander sein, das der organist nit mit den knywen an das manual stoss. Nemlich so es zwey clavir sein ...
p. 93 (28): ... die clavir als das manual und pedal recht uber einander zü ordinieren ... das der clavir eins nit zü vill uff die recht, oder die linck seyt gericht werdt, sonder gleich. ... Als ich dan vor zweintzig jaren in niederlandt an eim werck funden hab ...

H. 4, p. 94 (29): Das fierd capitel sagt von den pfeiffen ...
... dann das bley leichtlich von feuchtigckeit rost empfacht fallen löcher darein. Item es ist weich und mürb, dess halben im ratten und meüss meer schaden thünt mit yren beissen und umbstossen, wan dem zyn [tin].

H. 5, p. 95 (31): Das funfft capitel ist von den Registern, vill register zü machen sein nit löblich ... viij. oder. ix. gut register ...
p. 97 (34): Ich red mit herlaub es wirt vil versucht ytz das, dan ein anders. Es ist gut lernen in frembden kosten, do mann umb den lon nit sorg, und materialien genung hat.

H. 6, p. 98 (36): Das sechst Capitell sagt von der mixtur ...

H. 7, p. 99 (37): Das sybent capitel sagt, das ein iglicher chor in ym selbs lüter und gerad [rein und gleichmässig], auch die chör all gegen ein ander von unden an biss oben hinuss recht proporcionirt sein sollen ...

H. 8, p. 100 (38): Das acht capitel ist von stymmen der orgell unnd zü welcher zeit es zü thün ...
p. 101 (40): Dan kein werck der orgell ... des gleichen ander instrumenten musicalia ... die semitonien haben keins durch uss an allenn ortten recht in gezogen oder concordirt werden mag.
... ist ein werck gemacht worden das hett doppel semitonien ym manual und pedal ... es war aber vergeben und umb sunst, nit zü brüchen.
... fach an in ffaut jm manual sein quint ascendendo effaut, die mach man dar zü nitt hoch genug, oder gantz gerade in. sonder etwas in die niedere schweben. so vil das gehör leyden mag ...

H. 9, p. 105 (47): Das neünd capitel sagt von der Laden ...

H. 10, p. 108 (51): Das zehendt capitel Von dem windt ...
p. 108 (52): ... zü eim werck, der gross, fornen ym zweitten capittel bestympt und bezeichnet. acht ich not fünff oder sechs belg, yeder neün oder zehen schuch lang, und bey drey schuchen breit ...
p. 109 (52): ... das die belg sanfft geen nit schücken oder stossen das mann es allwege an den pfeiffen hör wan die belg uff oder nieder gen.
p. 109 (53): ... sol man auch die belg schmirn vor die radten und meüss das die belg gantz und ungeletzt blieben, wie oder die schmir zü machen sei lass ich auch rüwen biss uff ein ander zeyt.
p. 110 (54): ... und ist nit gut noch fürtreglich. als etlich meyn die werck zü sparn nit dar uff spiln, da mitt sie langwirig sein, sonder sie teglich uben ...
p. 111 (56): ... das vil werck verderbt werden, ist kein wonder, wo man nit vor hin frag und rat hat eins geschickten geübten organisten ...


Overzicht in het Engels, van David Rumsey (organist, organ consultant): important early 16th century treatise on organ building.
In het Nederlands: Master thesis van Hugo Bakker, 2012.



Orgel als symbool

Galileo Galilei, Istoria e dimostrazioni intorno alle macchie solari (1613), p. 28
(Over zonnevlekken)
 
... voglio sperar che queste novità mi habbino mirabilmente à servire per accordar qualche canna di questo grand'organo discordato della nostra filosofia, nel qual mi par vedere molti organisti affaricarsi in vano per ridurlo al perfetto temperamento, e questo perche vanno lasciando, e mantenendo discordate tre, ò quattro delle canne principali, alle quali è impossibile cosa, che l'altre rispondino con perfetta armonia.   ... ik zou hopen dat deze nieuwigheid mij uitstekend van pas zou komen om enkele pijpen te stemmen van dit grote ontstemde orgel van onze filosofie, dat veel organisten mijns inziens tevergeefs pogen tot een perfecte stemming te brengen; en dit omdat ze te werk gaan met weglating, en ontstemd laten van drie of vier van de hoofdpijpen, zodat het voor de andere onmogelijk is met perfecte harmonie te antwoorden.

Vertaald naar het Engels in: E. Reeves & A. van Helden, On Sunspots (2010), p. 104.
Het ging om de vraag of de Zon beweegt, of de Aarde. Iemand die ook dacht dat het antwoord van zonnevlekken kon komen was Willebrord Snellius, zie Reeves & van Helden, p. 316-318 en De maculis in sole animadversis (1612), p. 17.



Blaas-tuyg

Salomon van Til, Digt- Sang- en Speel-Konst, 1692

P. 56:   Speel-konst met Blaas-tuyg.

    §. 2.  Het Blaas-tuyg ... verstrekt voor een konstig uytbeeltsel van de mensche-keel, die sy ten aldernaasten na bootst: haar maaksel is gegront op die aanmerking, dat een geperste lugt, gedwongen om door enge buysen, of wegen te loopen, bequaam is om geluyd te slaan; 't geen elk mensch dagelijks in sijn eygen adem-pijp kan ontwaar werden; waar in de uytgaande lugt sprekende wert, by aldien deselve door dwang-spieren slegts benootsaakt wert een enge weg door te streven.
By wat gelegentheyt de eerste vinder van Pijp of Fluyt op die aanmerking gevallen is, wert meer gegist, als geweten. ...

    §. 3.  De Grieken en Romeynen hebben, om dat de eerste Vinder van 't Blaas-tuyg by haar 't soek was, hun na boven begeven, en na hun gewoonte, daar haar de Historie beswijkt, sig tot beuselen en verdigten verledigt. Dese dan schrijven de uytvinding van dit Speel-tuyg aan hun Afgodinne Minerva toe ...

    §. 4.  Beter berigt geeft ons, (die 't geluk hebben van Christenen te zijn) de Heylige Schrift; uyt welke blijken kan, dat het Pijp-werk al voor de Sond-vloed uytgevonden is, terwijl Moses Jubal Lamechs Soon de Vader noemt van alle die Orgelen behandelen. Gen. 4: 21. 't Grondwoord .. van onse geleerde Taalsmannen door Orgelen vertaalt, betekent uyt sijn geboorte een aantreckelijk Speel-tuyg; 't geen soo veel vermogens door sijn lieffelijkheydt heeft, dat hun hoorders seer ligtelijk daar op verslingert werden.
En dewyl aan dit Speel-tuyg tot onderscheyding van Harp en Trommel een stemme toegeschreven wert ... Soo meenen wy gronds genoeg te hebben, om te oordeelen, dat wy op 't Pijp-werk gewesen worden. ...

    §. 5.  't Geen in alle eerst gevonden konsten stant grijpt, is, dat haar beginselen in den eersten aanvang eenvoudig zijn, maar met de tijd seer beschaaft werden ...

    §. 6.  De Groote Pijpen, 't zy kromme of rechte ... Bazuynen ... Trompetten ... Hoornen ...
panfluit

    §. 7.  De kleyne slag van Pijpen (voor de Musicanten en hare melodie verordent) waren in ruymte en lengte verschillende, na dat men fijnder of grover stem begeerde. Die van gelijke ruymte, maar ongelijke lengte, verschilden alleen in toonen. Daar uyt wiert de Herders Fluyt geboren ...
... dit juiste seven-tal der Pijpen beantwoorde de seven stemtrappen in de Sang-konst ...
Dese vond wert aan Pan een gewaande Bos-god en patroon der Herderen toegeeygent. ...

    §. 8.  Uyt sulke pijpen bestaat ook de Wind-orgel, behalven dat sy uyt welgeklopt loot, of ander metaal, op vereyschte maat van dunte, lengte en wijdte, boven een welgeslooten wind-vang geplaatst (die by de konstenaars het secreet genaamt werd) de wind uyt een blaas-balk ontfangen, en onder door het behulp van klawieren soodanig op hun beurt geopent werden, dat elk sijn geluyt na eysch der sang-wetten uytgeeft, om een aangename melodie te verschaffen.
Aangaande desselfs oudheyd soo is bekent, dat Cassiodorus een schrijver van de seste Eeuw, haar gestalte, gelijkvormig met de hedensdaagsche regt getroffen heeft, als hy aan 't Orgel boven een menigte van pijpen, ook blaas-balken toeschrijft, die overvloedig wind daar in drijven, en houtene tongen of klappen, dewelke door de vingeren nedergedrukt werden. ...
    [ Hij geeft een citaat uit: 'ad Psalmum CL', zonder verdere bronvermelding. Zie: Opera omnia (1679) 1, p. 501-2, en een manuscript uit de 9e eeuw: Bildnr. 570 (halverwege 2e kolom).
Moderne vertaling in: G.J.M. Bartelink, 'Het pneumatisch orgel in teksten uit de late oudheid', in Hermeneus, 45-2 (1973), p. 123.]




Wikipedia: Waterorgel


waterorgel van Salomon de Caus
Jeu d'Orgues, par le moyen de l'eau


In:  Salomon de Caus, Les raisons des forces mouvantes (1615),  waarin ook: Fabrique des orgues.





Vorige concerten

1 jan. 2004 Nieuwjaarsconcert Jan Pieter Karman  Bespreking
14 febr. 2004 Valentijnsconcert Sonja Roskamp en J. P. Karman
1 jan. 2005 Nieuwjaarsconcert Jan Pieter Karman  Bespreking
12 mei 2005 Orgelconcert Jan Pieter Karman  Bespreking
21 nov. 2005 Caecilia-concert Sonja Roskamp en J. P. Karman
1 jan. 2006 Nieuwjaarsconcert Jan Pieter Karman  Bespreking
14 febr. 2006 Valentijnsconcert Sonja Roskamp en Wouter van Belle     Bespr.
1 jan. 2007 Nieuwjaarsconcert Jan Pieter Karman  Bespreking
 
2007 8 orgelconcerten Jan Pieter Karman
2008 10 orgelconcerten Jan Pieter Karman
2009 11 concerten J. P. Karman, Marieke de Bruijn
Peter Verhoogt, Patricia de Bruijn, Sanne Trip
Johan Erné
2010 9 concerten J. P. Karman, Marieke de Bruijn
2011 9 orgelconcerten J. P. Karman
2012 14 concerten J. P. Karman, Marieke de Bruijn
zomer 2012 Marktconcerten
2013 14 concerten J. P. Karman, Marieke de Bruijn
zomer 2013 Marktconcerten
2014 14 concerten J. P. Karman, Marieke de Bruijn
zomer 2014 Marktconcerten
2015 2 concerten J. P. Karman, J. Erné
zomer 2015 Marktconcerten



Home | Orgelconcerten | 2017 | Marktconcerten