Ik zeg dan, wanneer op een hard lichaam geslagen wordt, en er lucht weggenomen wordt, of wanneer de lucht beweegt op welke manier dan ook waarop het geluid ontstaat:   het is niet zo dat de eerste lucht die door de stoot onmiddellijk wordt bewogen, de lucht ernaast wegduwt, die in beweging brengend op dezelfde manier als hij zelf in beweging gebracht werd, en dat deze weer tegen de naastbijgelegen lucht stoot, totdat bij opvolging de oren getroffen worden — zoals we gezegd hebben dat op het water gebeurt —, maar deze lucht zelf, die onmiddellijk geraakt wordt en beïnvloed, wordt door het harde ding heftig uiteengeslagen en verstrooid, en deze breidt zich ordelijk uit naar alle kanten, zodat aangestoten lucht zelf onze oren treft, op de manier waarop een kaarsvlam zich over een gehele zaal verspreidt, en licht genoemd wordt.

    Als dit gesteld is staat niets het in de weg, dat stemmen die van alle kanten komen tegelijkertijd gehoord worden, daar niet alle lucht bewogen wordt, maar slechts een klein gedeelte wordt vooruitgeworpen. En zoals het zien niet belemmerd wordt door licht, dat wil zeggen zichtbare 'speciën' [<] die van alle kanten komen, en die door wind weinig of niet bewogen worden wegens de snelheid van beweging en de fijnheid, zo wordt lucht, die immers enigszins (of liever veel) dichter is dan lucht of vuur, wel meer door de wind belemmerd dan licht. Maar hij heeft toch een zo grote snelheid, dat verschillende geluiden elkaar onderling niet belemmeren, of dat ze geheel door de wind beïnvloed worden naar gelang de grootte van de afstand.

    Snelheid en traagheid maken het onderscheid van hoge en lage geluiden, dat wil zeggen van de kwantiteit. Maar daar de lucht door verschillende instrumenten, afgezien van de snelheid, verschillend wordt bewogen en afgesneden, zodat delen ervan steeds weer anders bij elkaar gevoegd en uit elkaar geplaatst worden, en zo samengesteld of verdeeld naar onze oren komen, komt hieruit de hoedanigheid van het geluid naar voren, en het onderscheid van luidklok, snaarinstrumenten, en buizen, en ook het onderscheid in lawaai van voetstappen, slagen en in het algemeen van alle geluiden die door onze oren herkend worden.

Vooreerst wordt elk geluid en elke klank gehoord,
wanneer iets stoflijks ervan in onze oren dringt;
want ook geluid en klank moet stoflijk zijn van aard,
daar ze indruk kunnen maken op een zinsorgaan.
De stem schraapt ook de keel, en 't harde schreeuwen maakt
de luchtpijp dikwijls ruw waardoor 't naar buiten dringt,
omdat, wanneer de kiemen van geluid erdoor
in dichte drommen uitgaan, 'n nauwe buitendeur
natuurlijk aan den rand een schuring ondervindt.
Het staat dus zonder twijfel vast, dat stemgeluid
uit deeltjes stof bestaat, zodat het kwetsen kan.

't Ontgaat u evenmin, hoe aan het lichaam stof
en kracht onttrokken wordt door eindeloos gepraat,
begonnen bij het krieken van den morgenstond
en voortgezet tot 't diepe duister van den nacht,
vooral wanneer dat luidkeels overdadig vloeit.
Dus moet het stemgeluid lichaamlijk zijn van aard,
omdat, wie veel spreekt, van zijn lichaam iets verliest.

    En wanneer van zulke stemmen de instrumenten na aanslag trillen blijft hun geluid voortduren, omdat aanhoudend nieuwe luchtdelen door het instrument verstrooid worden; instrumenten echter die onbeweeglijk blijven brengen alleen maar een slag voort die slechts een ogenblik gehoord wordt, omdat de lucht maar eenmaal bewogen is in het instrument, zoals wanneer een aambeeld geslagen wordt met de hamer, of een blaas vol lucht plotseling barst. Maar we moeten ook hierop letten, dat deze luchtdelen in het algemeen trager bewegen dan licht; en daarom, als we in de verte iemand hout zien hakken, is de bijl voor de tweede slag geheven voordat de eerste gehoord wordt.

    Ik antwoord: Omdat de delen met een zo grote snelheid vliegen, dat ze bij ontelbare afwisselingen op een zelfde plaats elkaar nauwelijks eenmaal tegenkomen, of veeleer nooit. Ten tweede omdat een deel van een vliegende stem een zekere breedte en omvang heeft, waardoor het komt dat, als een stem een andere zou tegenkomen, toch niet alle delen ervan alle delen van de andere stem ontmoeten, maar dat er altijd een een deel zonder belemmering bij de oren zou aankomen. Ten derde, ook al zou het voorkomen dat alle delen van de ene stem door alle delen van de andere stem precies geraakt werden, dan zouden toch, door de beweeglijkheid van die stemmen, ook die luchtdelen die elkaar tegenkomen hetzij naar links, hetzij naar rechts afbuigen, en enigszins weerkaatst zó bij de oren aankomen, dat het niet iets vals in de oren zou geven.

    Uit wat gezegd is lijkt dat een gedicht door verschillende stemmen in een of andere harmonie op dezelfde manier kan worden voorgelezen. En in muzikale composities worden de verschillende partijen verbonden in de afzonderlijke zinnen, met variatie van verhouding en samenklank, en ook met inachtneming van de acht toonaarden (zoals men ze noemt), en met de samenstellingen van de woorden ingedeeld naar gelang hun verschil.

    *)  Ook Stevin vermeldt het door Gerrit de Veer beschreven 'Nova-Zembla-effect'.
Daniel Miverius, Apologia pro Philippo Lansbergio ad Iacobo Christmannum (Middelburg 1602).
Johannes Kepler, Ad Vitellionem Paralipomena (Frankfurt 1604), cap. IV. 9: 'de Observatione Hollandorum in alto Septentrione'.